تفکیک جنسیتی در «ظهیرالدوله»

روزنامه فرهیختگان: بازدید از گورستان تاریخی- فرهنگی ظهیرالدوله از سال ۱۳۹۲ تفکیک جنسیتی شده، به این معنا که ساعات زیارت اهل قبور برای مردان و زنان متفاوت است، رئیس اداره اوقاف شمیرانات آن را اقدامی خودسرانه از طرف نگهبان و خادم این گورستان می‌داند. کمتر اهل فرهنگ و شعری است که نام گورستان ظهیرالدوله به گوشش نخورده باشد؛ آرامستانی تاریخی در سربالایی‌های دربند و در کوچه‌ای به همین نام که باقی‌مانده میراث دوران قاجار به شمار می‌رود و زمانی برای خودش بر و بیایی داشت، هر صاحب‌فکر و اهل‌قلمی تمایل داشت پس از مرگش در گوشه‌ای از این گورستان به خاک سپرده شود؛ اما احتمالا هیچ یک از آنها گمان نمی‌کردند در سال‌های بعد، این گورستان تا این حد خبرساز شود.

آنچه بر ظهیرالدوله رفته است

زمستان ۱۳۹۰ بود که به دلایلی که هیچ‌گاه اعلام نشد، ظهیرالدوله تعطیل و بازدید از آن متوقف شد. آن زمان تنها یک برگه کاغذ روی در فلزی و پر‌نقش و نگارش چسباندند که خبر می‌داد تعطیلی به دلیل بازسازی و تعمیرات است. یک سال بعد و در سال ۱۳۹۱ درهای این آرامگاه تاریخی، روی علاقه‌مندان باز شد، اما با شرط و شروطی و آن هم اینکه علاقه‌مندان تنها یک صبح تا عصر پنجشنبه از ساعت ۹ صبح تا پنج بعد‌از‌ظهر فرصت داشتند برای بازدید مراجعه کنند اما همین تصمیم نیز خیلی زود تغییر کرد. حالا کاغذی بر در این آرامگاه چسبانده شده و روی آن نوشته‌اند: «‌به دلیل رعایت نکردن شئونات اسلامی، بازدید خواهران از ساعت ۱۰ تا ۱۲ و برادران از ساعت ۱۳ تا ۱۶ امکان‌پذیر است.»

مذاکرات ادامه دارد

سال ۱۳۹۳ احمد حکیمی‌پور، رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر تهران، از قرار گرفتن احیای ظهیرالدوله در دستورکار شورا خبر داد و اعلام کرد: «در حال مذاکره با اداره اوقاف و امور خیریه برای تبدیل این آرامگاه به یکی از جاذبه‌های گردشگری تهران است.» اما با گذشت دو سال از آن زمان، نه‌تنها ظهیرالدوله به یکی از جاذبه‌های گردشگری تهران تبدیل نشد، بلکه بازدید از آن نیز همچنان با مشکلاتی از جمله تفکیک جنسیتی همراه است. حکیمی‌پور درباره نتیجه مذاکرات شورای شهر تهران با اداره اوقاف به «فرهیختگان» گفت: «ظهیرالدوله یکی از مکان‌های ارزشمند تهران محسوب می‌شود که از مدت‌ها پیش و در راستای طرح ساماندهی آرامستان‌های تهران، هماهنگی‌های لازم با اداره اوقاف که متولی این مکان محسوب می‌شود، انجام شده است.

مطالعات و طرح‌های شورای شهر و شهرداری تهران نیز برای بهره‌برداری از آرامستان‌ها به عنوان یکی از مقاصد گردشگری آماده است و‌ اداره اوقاف تهران درباره این آرامستان‌ها روحیه همکاری و تعامل لازم را دارد. بنابراین باید یک راه‌حل مناسب برای همکاری بین‌دستگاهی پیدا کرد تا مشکل گردشگری و بازدید از این‌گونه مکان‌ها حل شود؛ به گونه‌ای که دغدغه‌های اوقاف نیز لحاظ شود.»

اداره اوقاف ممنوعیتی برای بازدید قرار نداده است

این آرامگاه تاریخی سال 1377 در فهرست آثار ملی ثبت شد، اما اداره کل میراث فرهنگی استان تهران تاکنون هیچ طرح و برنامه‌ای برای استفاده از این مکان تاریخی به عنوان یک جاذبه گردشگری نداشته است. متولی این آرامگاه قاجاری اداره اوقاف و امور خیریه استان تهران بوده و هرگونه بهره‌برداری از آن به تعامل بین‌ ‌دستگاه‎‌های مرتبط نیاز دارد، اما تاکنون اتفاق خاصی در این راستا نیفتاده است. مجید کیایی، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه شمیرانات درباره وضعیت بازدید ظهیرالدوله به «فرهیختگان» گفت: «‌مشکلات بازدید از این آرامستان چندین سال است که وجود دارد و حل آن نیازمند تفاهم میان اداره اوقاف، شهرداری و اداره کل میراث فرهنگی استان تهران است. در حال حاضر این آرامستان فرسوده شده و نیاز به مرمت دارد. این شرایط اقتضا می‌کند که برای ‌سامان یافتن این مکان تمهیدات خاصی صورت گیرد.» او افزود: «‌کاغذی که روی در ورودی ظهیرالدوله چسبانده شده که ساعات بازدید را مشخص می‌کند، از طرف اداره اوقاف نیست؛ بلکه از سوی نگهبان و خادمی است که در آن زندگی می‌کند. از طرف اداره اوقاف تاکنون ممانعتی برای بازدید از ظهیرالدوله اعلام نشده است.»

اداره کل میراث تهران همکاری نمی‌کند

کیایی درباره همکاری اداره کل میراث تهران پیرامون ظهیرالدوله بیان کرد: «‌کارشناسان اداره میراث تهران، چندین ماه پیش برای بازدید به ظهیرالدوله مراجعه کردند، اما هیچ اقدامی در راستای رسیدگی به وضعیت این گورستان تاریخی صورت نگرفت. در این راستا اداره اوقاف آماده است برای رسیدگی به وضعیت ظهیرالدوله با شهرداری و اداره میراث تهران مذاکره کند تا این مکان تاریخی از شرایط فعلی خارج شده و وضعیت بازدید آن ساماندهی شود.» بازدید از بسیاری آرامگاه‌های تاریخی از جمله گورستان ظهیرالدوله با شرایط خاصی همراه است که اغلب کار را برای گردشگران دشوار می‌کند؛ آن هم در شرایطی که آرامستان‌گردی سال‌هاست به عنوان زیرمجموعه‌ای از گردشگری سیاه در دنیا رواج دارد.

گورستان ظهیرالدوله را بیشتر بشناسیم

میرزا علی‌خان دولوی‌قاجار، ملقب به ظهیرالدوله، فرزند وزیر دربار ناصرالدین شاه بود که بعدها با دختر شاه قاجار ازدواج کرد. پس از آن ظهیرالدوله به سمت وزیر خاصه دربار منصوب شد تا اینکه سال‌ها بعد با «‌صفی‌علی شاه»‌ آشنا شد و مراحل مریدی را پشت سر گذاشت.

او چندین سال بعد به همراه مریدان خود خانقاهی در منطقه شمیران تهران ساخت و جسدش در همان خانقاه دفن شد؛ خانقاهی که به همین سبب نام آرامگاه «‌ظهیرالدوله» را به خود گرفت. به سبب اعتباری که ظهیرالدوله در میان متفکران، نویسندگان و سیاستمداران داشت بسیاری از آنها وصیت کردند پس از مرگ‌شان در این آرامگاه به خاک سپرده شوند. پس از سال 1340 دفن اموات در این آرامگاه ممنوع شد و در فاصله سال‌های 1340 تا 1350 تنها با اجازه‌نامه مخصوص مجوز دفن برای افراد خاص صادر می‌شد. آخرین تدفین سال 1359 در ظهیرالدوله انجام شد و تا امروز هیچ دفنی در آن صورت نگرفته است. امروز مدفن بسیاری از چهره‌های تاریخ‌ساز ایران از جمله ملک‌الشعرای بهار، ایرج میرزا، فروغ فرخزاد، ابوالحسن صبا و ... در این گورستان قاجاری قرار دارد.