افشاگر امریکایی در تهران

روزنامه شرق: فیلم «اسنودن»، ساخته اولیور استون فیلم‌ساز معترض و جنجالی آمریکایی در حالی این هفته در جشنواره چهاردهم مقاومت اکران می‌شود، که حضور این فیلم‌ساز و پسرش، «علی شاون استون» در ایران همواره با حاشیه‌هایی همراه بوده است. ربط اولیور استون و ایرانیان به تعبیر درست‌تر، «استون و احمدی‌نژاد»، در دولت نهم کلید خورد؛ زمانی که حرف‌ها، حرکات و سکنات جنجالی محمود احمدی‌نژاد انگیزه‌ای شد برای سازنده فیلم‌های «مرکز تجارت جهانی»، «جرج دبلیو بوش» و «فرمانده» تا زندگی جنجالی‌ترین رئیس‌جمهور همه این سال‌ها را مقابل دوربین ببرد.

ساخت این مستند، به دلایلی، میسر نشد؛ بااین‌حال هرچه بود، فتح‌بابی شد برای آمدن شاون استون، پسر اولیور استون، به ایران، شیعه‌شدنش و حتی انتخاب «علی» به‌عنوان نام معنوی‌اش. اینک پس از یک دهه از گره‌خوردن نام «استون‌ها» به ایران، یک ضدآمریکایی دیگری از استون پدر به جشنواره فیلم مقاومت آمده؛ جشنواره‌ای که می‌خواهد از آن حالت تک‌سویه بیرون آید و بتواند همانند تئاتر مقاومت نگاه‌های متنوع به مقوله جنگ را نشان دهد و حتی از نگاه تک‌ساحتی و تک‌موضوعی به جنگ تحمیلی هشت ساله بیرون بیاید و در آن فضاهای جنگ ابعاد جهان‌شمولانه‌ای بیابد.

استون و اسنودن

«اسنودن» (Snowden)، تازه‌ترین ساخته اولیور استون، فیلم‌ساز برنده اسکار، قرار است در بخش نمایش‌های ویژه جشنواره در پردیس سینمایی ملت اکران شود. نقش اسنودن در فیلم را جوزف گوردون-لویت بازی می‌کند. اسنودن ٣٣ ساله که قبلا کارمند سازمان اطلاعات مرکزی (سیا) و پیمانکار آژانس امنیت ملی آمریکا بود، ژوئن ٢٠١٣ اطلاعات طبقه‌بندی‌شده‌ از برنامه‌های فوق‌سری آژانس امنیت ملی ازجمله برنامه شنود «پریزم» را که آژانس از آن برای جاسوسی از مردم استفاده می‌کرد، در اختیار نشریات گاردین، نیویورک‌تایمز و واشنگتن‌پست قرار داد.

اولیور استون درباره فیلمش گفته: «آمریکایی‌ها هیچ‌چیز درباره این موضوع نمی‌دانند، برای اینکه دولت همیشه درباره آن دروغ می‌گوید. چیزی که اکنون اتفاق می‌افتد، واقعا تکان‌دهنده است. موضوع فقط استراق‌سمع نیست»، بلکه استراق‌سمع گروهی، پهپادها و جنگ سایبری را شامل می‌شود. همان‌طور که خود اسنودن گفت، دنیا از کنترل خارج شده است.» اسنودن در فیلم در نقش خودش حضوری کوتاه دارد.

او اکنون در مکانی نامشخص در روسیه به‌سر می‌برد و هم‌زمان به‌دنبال یک پناهگاه دیگر است. استون امیدوار است او به خاک آمریکا بازگردد، هرچند تردید دارد این اتفاق بیفتد. استون که با فیلم‌های سیاسی‌ای چون «نیکسون» و «جی‌اف‌کی» شهرت دارد، وضعیت فعلی را شبیه رمان «١٩٨٤»، نوشته جرج اورول می‌داند که در تقابل با دنیایی است که در آن بزرگ شده است. او دراین‌باره می‌گوید: «در دنیایی بزرگ شدم که هیچ‌وقت تصورش را نمی‌کردم چنین اتفاقی بیفتد، اما از سال ٢٠٠١ تاکنون کاملا مشخص است که چیزی به شکلی رادیکال تغییر کرده است». شیلین وودلی در «اسنودن» نقش لینزی میلز، دوست اسنودن، را بازی کرده، درحالی‌که نیکلاس کیج در نقش یک مأمور اطلاعاتی سابق ظاهر شده است. ملیسا لئو، زاکری کوئینتو، تام ویلکینسن، ریس ایوانس، جولی ریچاردسن و تیموتی الیفنت دیگر بازیگران فیلم هستند.» استون این پروژه را از روی فیلم‌نامه‌ای که با همکاری کیران فیتزجرالد نوشته، کارگردانی کرده است. آنها فیلم‌نامه را از روی پرونده‌های اسنودن، داستان درون‌گروهی مرد تحت‌‌تعقیب دنیا»، نوشته لوک ‌هاردینگ، خبرنگار روزنامه گاردین و «دوران اختاپوس»، نوشته آناتولی کوچرانا، وکیل روس اسنودن، نوشتند. فیلم جدید استون قرار بود کریسمس ٢٠١٥ (٢٥ دسامبر) اکران شود تا فرصت رقابت در فصل جوایز سینمایی سال گذشته را داشته باشد، اما تاریخ اکران آن تغییر کرد. ابتدا گفته شد فیلم ١٣ می ‌امسال روی پرده می‌رود، اما در نهایت این تاریخ هم تغییر کرد.

حمایت کرملین

سخنگوی کاخ کرملین مردم را به تماشای فیلم زندگی‌نامه‌ای جدید اولیور استون درباره مأمور افشاگر آژانس امنیت ملی آمریکا دعوت کرده است. دیمیتری پسکوف درباره این فیلم گفته: «هرکسی به دانستن حقیقت درباره این مرد علاقه‌مند است، باید این فیلم را ببیند؛ فیلمی که درباره مردی است که اطلاعات جاسوسی را با کمک سازمان‌های خبری مختلفی ازجمله «گاردین» فاش کرد». او در ادامه صحبت‌هایش فیلم را چنین ستوده: «فیلم‌نامه درخشان است و مهم‌ترین نکته درباره فیلم این است که تقریبا یک مستند به حساب می‌آید. این فیلم فرصت فوق‌العاده‌ای است برای هرکسی که مشتاق پی‌بردن به حقایق است. این فیلم را باید دید». «اسنودن» اولین نمایش جهانی‌اش را آخر هفته گذشته در جشنواره بین‌المللی فیلم تورنتو پشت‌سر گذاشت و با نقدهای مثبت و منفی مختلفی روبه‌رو شد.

پیامد یک حضور

حضور افشاگر آمریکایی چه ربطی به فعل‌وانفعال‌های سیاسی هفته‌های گذشته در تهران دارد؟ پاره‌ای از تحلیلگران معتقدند هم‌زمانی نمایش این فیلم با ماجرای افشاگری فیش‌های حقوقی که به‌نوعی نابرابری‌های تشدیدشده در بخش‌هایی از نهادهای اجتماعی را زیر سؤال می‌برد، می‌تواند بیانگر نگاه ویژه‌ای باشد؛ چه‌بسا انتقاد از مفاسد اقتصادی، مورد توجه فیلم‌سازان ایرانی هم واقع شود.

نمایش فیلم‌های این دو فیلم‌ساز بزرگ - استون و مور- که همواره بازی قدرت را در آمریکا زیر سؤال برده‌اند می‌تواند شکل رسمی و حمایتی از فیلم‌های مستندی باشد که به حقیقت می‌خواهند در برابر نقص‌های جاری مقاومت کنند. جشنواره مقاومت می‌خواهد در یک پوست‌اندازی، نگاه جهان‌شمولانه‌اش را به مفهوم «مقاومت» تسری بخشد. این روزها مقاومت به هوای همسویی با توده‌ها بهترین گزینه برای اعتبارگرفتن یک جشنواره سینمایی است؛ اگرچه مقاومت از نوع این جشنواره با مقاومت مدنظر اولیور استون و مایکل مور فرق داشته باشد.