عوامل پنهان در رشد نقدینگی

خبرآنلاین: طی سه سال اخیر رشد نقدینگی به عنوان یکی از شاخص‌های مهم اقتصادی به موضوعی نگران کننده تبدیل شده بود اما با بررسی این متغیر پولی طی سه سال گذشته می‌توان به عوامل پنهان موثر در این رشد پی برد.

یکی از مهمترین متغیرهای پولی نقدینگی است، سال گذشته رشد نقدینگی به رقم نگران‌کننده ۳۰ درصد رسید به طوری که حجم کل نقدینگی از ۸۷۲ هزار و ۳۹۰ میلیارد تومان در سال ۹۳ به ۱۰۱۷ هزارمیلیارد تومان رسید.

با بررسی آمار رشد نقدینگی حجم نقدینگی در سال ۱۳۸۴ حدود ۶۷ هزار میلیارد تومان بود که در پایان سال ۱۳۸۸ به ۲۳۵ هزار میلیارد تومان رسید. نرخ رشد نقدینگی در سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۸ به ترتیب ۳۹.۴ و ۲۷.۷ و ۱۵.۹ و ۲۳.۹ درصد بوده است.

افزایش رشد نقدینگی طی این سال‌ها باعث شد تا اکثر کارشناسان نسبت به پیامدهای آن به خصوص رکود تور‌‌می‌ هشدار بدهند البته روند افزایش نقدینگی تداوم یافت و در پایان سال ۱۳۹۱ حجم نقدینگی با رشد ۳۰.۸ درصد نسبت به سال قبل به ۴۶۰ هزار میلیارد تومان رسید. ‌می‌توان گفت از ابتدای سال ۱۳۸۴ تا پایان سال ۱۳۹۱ به طور متوسط سالانه نقدینگی به میزان ۲۶.۹ درصد افزایش یافته است.

علی طیب‌نیا وزیر اقتصاد و امور دارایی درباره حجم نقدینگی در اقتصاد ایران گفت: بخش عمده‌ای از حجم نقدینگی در سال‌های گذشته به دلیل سود سپرده‌های بانکی و نرخ تسهیلات بوده است که به دلیل افزایش تورم رخ داده است.

او همچنین با بیان اینکه ترکیب نقدینگی در سال‌های گذشته به سمت متعادل شدن پیش رفته است بیان کرد: رشد نقدینگی عمدتاً از دو طریق پایه پولی و ضریب افزاینده اتفاق می‌افتد و رشد نقدینگی از طریق پایه پولی است که برای اقتصاد یک کشور مشکل‌آفرین است. در سال‌های گذشته عمدتاً رشد نقدینگی با افزایش پایه پولی (چاپ پول) رخ داده ولی در سال‌های اخیر رشد نقدینگی از طریق نقش ضریب فزاینده در نقدینگی بوده است و در واقع سهم ضریب فزاینده در افزایش نقدینگی افزایش یافته است.

بيژن بيدآباد، كارشناس اقتصادي، اشتباه محاسباتي نقدينگي در دولت قبل را از عوامل اصلی این رشد در آمار نقدینگی طی سه سال اخیر دانست و گفت: افزايش حجم نقدينگي به معني افزايش سطح عمومي قيمت‌هاست. چيزي كه در حال حاضر مشاهده مي‌شود؛ اين است كه نرخ افزايش نقدينگي بسيار بيشتر از نرخ تورم است كه هر دو توسط بانك مركزي اعلام مي‌شود. اينجا يك مسائل محاسباتي و تكنيكي وجود دارد.

او تاكيد كرد: در سال‌هاي گذشته و به خصوص دهه ٧٠ مشاهده كرديم كه رابطه عمومي سطح قيمت‌ها و حجم نقدينگي به لحاظ رياضي شكل غيرخطي پيدا كرده است. معني آن اين بود كه حتما بانك مركزي در محاسبه اعداد اشتباه داشته است در غير اين صورت هيچ‌وقت رابطه سطح عمومي قيمت‌ها و حجم نقدينگي نمي‌تواند غيرخطي باشد. اين موضوع مكرر به مقامات پولي عرض شد كه ايراد اساسي در به شمارش نياوردن نقدينگي موسسات اعتباري غيرمجاز و صندوق‌هاي قرض‌الحسنه و ساير فعالان بخش پولي است كه بدون مجوز فعاليت مي‌كردند. يعني بانك مركزي در حساب دارايي‌ها و بدهي‌هاي سيستم بانكي اين منابع را درج نمي‌كرد. نتيجه اين شد كه اين ارتباط رياضي بين نقدينگي و قيمت به هم مي‌خورد.

اگرچه روند نرخ رشد نقدینگی از سال ۱۳۹۲ و با روی کار آمدن دولت یازدهم کند نشده و حجم نقدینگی از ۴۶۰ هزار میلیارد تومان پایان سال ۱۳۹۱ به رقم ۱۰۱۷ میلیارد تومان در پایان سال ۱۳۹۴ افزایش یافته است اما در این خصوص چند نکته را باید مدنظر قرار داد:

ترکیب نقدینگی

نخست آنکه ترکیب نقدینگی در اقتصاد ایران از ابتدای دهه ۱۳۹۰ با وجود تفاوت‌هایی در نرخ رشد پول و شبه پول حاکی از همگرایی این دو از سال ۱۳۹۰ تا نیمه اول سال ۱۳۹۲ بوده است اما از نیمه سال ۱۳۹۲ این وضعیت با تغییر مواجه شده است.

نرخ رشد حجم پول در مهر ۱۳۹۲ حدود ۲۴ درصد بود که این نرخ در پایان خرداد ماه ۱۳۹۴ به حدود ۴ درصد کاهش یافت از سوی دیگر نرخ رشد شبه پول با سیر نزولی بسیار کند در پایان خرداد ماه ۱۳۹۴ به ۲۶.۸ درصد رسید.

لذا از آنجا که نرخ رشد حجم پول با سیر نزولی شدید، کاهش قابل ملاحظه‌ای داشته است، در وهله اول شکاف آن با نرخ رشد شبه پول بیشتر شده و در وهله دوم همین تغییر، درکاهش نرخ تورم و نرخ سود نیز مؤثر بوده است.

از سوی دیگر می‌توان گفت رشد نقدینگی از ترکیب مناسب‌تری برخوردار شده است. به طوری که از رشد ۳۰ درصدی حجم نقدینگی در پایان سال ۱۳۹۴ نسبت به پایان سال قبل، ۱۷.۱ درصد ناشی از رشد پایه پولی و ۱۱ درصد ناشی از رشد ضریب فزاینده نقدینگی بوده است این در حالیست که در سال ۱۳۹۱ رشد نقدینگی برابر با ۳۰ درصد بود که ۲۷.۶ درصد مربوط به رشد پایه پولی و ۱.۹ درصد مربوط به رشد ضریب فزاینده نقدینگی ‌می‌باشد.

پوشش آماری نقدینگی

از سال ۱۳۹۲ بخشی از افزایش نقدینگی ناشی از افزایش پوشش آمار نقدینگی به واسطه ادغام دو موسسه (صالحین و پیشگامان آتی) در بانک آینده در آبان ماه ۱۳۹۲ و اضافه شدن آمار پنج بانک ایران زمین، قرض الحسنه رسالت، خاورمیانه، بین الملل کیش و ایران و ونزوئلا در آذرماه ۱۳۹۲ بوده است. در واقع ۳.۲ واحد درصد از رشد نقدینگی در سال ۱۳۹۲ به دلیل افزایش شمول آماری بوده که ارتباطی به عوامل اقتصادی نداشته و واجد آثار پولی خاصی نمی‌باشد.

انضباط پولی

سياست‌هاي انضباطي انجام شده از سوي بانک مرکزي در حوزه پولي و بانکي به منظور کنترل رشد پايه پولي نشان مي‌دهد که نرخ رشد پايه پولي از ۲۱.۴ درصد در سال ۱۳۹۲ به ۱۱.۱ درصد در سال۱۳۹۳ و ۱۷.۱ درصد در سال ۱۳۹۴ کاهش يافته است. همچنين نرخ رشد نقدينگي نيز از ۳۸.۸ درصد به ۲۲.۳ درصد در سال ۱۳۹۳ و ۳۰ درصد در سال ۱۳۹۴ رسيده است. همچنين افزايش نقدينگي مزبور بيشتر از محل افزايش سهم پول درونزا تامين شده است.

در جدول زیر ميزان نقدينگي و پايه پولي و اجزاي آن در طي سالهاي اخير نشان داده شده است. در این جدول برای مقایسه روند چند سال اخیر متغیرهای پولی با وضعیت این متغیرها در سال ۱۳۸۴، آمارهای مربوط به سال ۱۳۸۴ نیز آمده است. در سال ۱۳۸۴ پایه پولی و نقدینگی کشور به ترتیب ۲۵۷.۵ هزار میلیارد ریال و ۹۲۱ هزار میلیارد ریال می‌باشند که به ترتیب از رشدهای ۴۵.۹درصد و ۴۹.۱ درصد نسبت به سال ۱۳۸۳ برخوردار بوده اند.