سوريه؛ نقطه بی بازگشت برای همه

متين مسلم؛ تحلیلگر روابط بين‌الملل در روزنامه آرمان نوشت: «از يك نقطه مشخص، ديگر راهي براي بازگشت وجود ندارد» (كافكا). ظاهرا اوضاع سوريه پيچيده‌تر از آن است كه تاكنون تصور مي‌شد. البته با توجه به عمق خشونتي كه در اين كشور مصيبت زده ديده مي‌شود اين يك كشف تحليلي خارق العاده از روند وقايع نيست.

اما نگاهي به تحولات سياسي ۳روز گذشته و آشكار شدن عمق اختلافات ايالات متحده و روسيه به نظر مي‌رسد بدبينانه، نه نتيجه جنگ حلب وخوشبينانه، نه مذاكرات سياسي جاري، برخلاف تصور ديگر قادر به تعيين سرنوشت سوريه نيستند. به تعبير «كافكا» اين نقطه بي‌بازگشت است. «سيمون دبورا» در بيان حل معضلات بشري مي‌گويد«برروي آينده قمار نكن. الان اقدام كن.

بدون معطلي، بدون معطلي، اكنون اقدام كن و نه فردا» به نوعي توصيف دبورايي شرايط كنوني سوريه است. طرفين منازعه با نگراني ازفردا و بي‌اعتمادي به وعده‌هاي سياسي درصدند طي امروز و نه فردا كار را به نفع خود تمام كنند. از منظري اخلاقي شايد ايده قابل دفاعي نباشد اما با نگاهي سياسي و منطق استراتژيك تنازع بقا در سده سوم ميلادي آن‌هم درخاورميانه، ظاهرا چنين نگاهي به برداشت غالب در سياست و جنگ تبديل شده است.

بيش از يك ماه است جنگ خونين و ويرانگر در دومين شهر مهم سوريه يعني حلب جريان دارد. ۲۷۵ هزار نفر غير نظامي در محاصره، بين ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ نفرشهروند كشته و بيش از ۵۰۰۰ نفر زخمي شده‌اند«در هردو مورد كودكان قربانيان اصلي هستند» و امكان ارسال هرگونه كمك بشردوستانه سلب شده است. كانون اصلي نبردها درشرق اين شهر متمركز است كه گفته مي‌شود بين ۹۰۰ تا ۱۱۰۰ تن از شورشيان مسلح و گروه‌هاي تروريستي در آنجا پناه گرفته‌اند. هفته گذشته دي‌ميتسورا اعلام كرد آماده است شخصا به حلب برود و با همراهي، خروج بي دردسر شبه نظاميان مسلح از شهر را تضمين كند.

اما شبه نظاميان اين درخواست را رد و اعلام كردند آماده جنگ هستند. پس از اين موضع‌گيري بود كه مقامات ديپلماتيك روسيه گفتند از مذاكرات پيش‌رو نبايد اميد چنداني داشت. اين يك تهديد بود يا تعيين تكليف؟ نمي‌دانم. اما به نوعي تكليف مذاكرات لوزان را از پيش روشن كرد. به باور پاره‌اي تحليلگران امور منطقه اين موضع‌گيري از علل اصلي عدم شركت وزراي خارجه بريتانيا و فرانسه در مذاكرات روز شنبه بود. دستكم تا آنجا كه به فرانسوي‌ها مربوط مي‌شود آنها خواستار شدت عمل در برخورد با روسيه و پايان مماشات با مسكو هستند.

همين تحليلگران معتقدند در نحوه برخورد با روسيه ميان ايالات متحده و قدرت‌هاي اروپايي اختلاف نظرهايي بروز كرده. ايالات متحده با همه شدت برخورد لفظي و ديپلماتيكي كه با روسيه داشته اما معتقد است بايد به فكر راه‌حلي سياسي بود. اما بريتانيا آنگونه که از سخنان جانسون برداشت شد مانند« اليزه» خواهان اقدامات جدي‌تر در سوريه و برخورد با روسيه است. جان‌كري بدون اشاره به حضور احتمالي متحدان اروپايي در مذاكرات آتي، اما نگفت اگر مواضع سياسي طرفين خصوصا روس‌ها تغييري نكرد و از آن طرف شبه‌نظاميان مسلح مستقر در حلب حاضر به ترك شهر نشدند، چه تضميني براي موفقيت مذاكرات آينده وجود دارد؟ ابهامي بزرگ كه منطقا فكر مي‌كنم هيچ‌كس حاضر به دادن آن نيست، امكان آن‌هم وجود ندارد. به ۳ دليل: ۱- مشكل چنين تضميني تا حدودي به طرف‌هاي نظامي و شبه نظامي مربوط مي‌شود كه قابليت بالايي در ادامه نبرد و شكست هرگونه فرآيند آتش بس دارند. نمونه آن را در حلب مي‌بينيم.

۲- حيثيتي‌شدن جنگ حلب براي روس‌هاست. آنها كه عملا در موقعيتي برتر قرار دارند (شرايطي كه يك‌سال است منتظر آن هستند) دليلي براي مماشات و صدور فرمان توقف به ارتش سوريه نمي‌بينند. ۳- بسياري اذعان كرده‌اند سقوط حلب نقطه عطف مهمي در جنگ ۵ ساله سوريه است و كارشبه نظاميان و تروريست‌ها يكسره خواهد شد. لذا مسكو فارغ از فشار‌هاي كنوني كه معتقد به گذرا بودن آنهاست درصدد فرو بردن چاقو تا انتهاي قلب كره است. البته اين هم باوري خوشبينانه از نتيجه جنگ حلب است (در موقعيت شهري) كه روس‌ها به آن اعتقاد دارند.

اما فكر مي‌كنم ولو اثباتا چنين باوري درست باشد - كه نيست - ايده كاملي به نظر نمي‌رسد. به هر حال دير حلب (اگر چيزي از آن باقي مانده باشد) سقوط و ارتش سوريه در آن مستقر خواهد شد. از جنبه فيزيكي موفقيت قابل توجهي است اما اينكه باور كنيم موضوع جنگ واقدامات شبه نظاميان و تروريست‌ها در ديگر مناطق متوقف خواهد شد، قطعا باوري اشتباه و برداشتي ساده‌لوحانه از نتيجه نبرد‌هاي كنوني است. اما چه خواهد شد؟ نمي‌دانم! شوربختانه و احتمالا نكته همان است كه كافكا گفت«همه درنقطه بي بازگشت قرار گرفته‌اند».