ترامپ و آینده خاورمیانه

آرمین منتظری در شهروند نوشت: انتخاب دونالد ترامپ به‌عنوان چهل‌و‌پنجمین رئیس‌جمهوری آمریکا جهان را شگفت‌زده كرد. نگارنده خود نیز باور نمی‌کرد روزی بخواهد درباره سیاست‌های آینده ترامپ مطلبی را قلمی کند. متحدان آمریکا در اروپا، آسیا و خاورمیانه اگرچه لبخندی از سر اجبار روی به ترامپ نشان می‌دهند، اما به‌شدت نگرانند مبادا ترامپ ساختار سیاست خارجی آمریکا را به هم بریزد؛ در این میان به نظر‌ می‌رسد که روس‌ها حال و روز خوبی دارند. آنها سعی دارند از همین ابتدا زمینه را برای مذاکرات آینده با آمریکا بر سر موضوعات اختلافی‌شان مهیا کنند.

کشورهایی نظیر مکزیک نیز که روابط تجاری گسترده‌ای با آمریکا دارند، سعی می‌کنند که طوفان را به هر نحوی شده بخوابانند و فضای بی‌ثباتی را از روی روابط تجاری‌شان با آمریکا بردارند؛ البته تنها در ماه‌های آینده است که معلوم خواهد شد سخنان ترامپ در مبارزات انتخاباتی‌اش تنها شعار بوده یا خیر. درخصوص روسیه و آمریکا، با توجه به سخنان نسبتا دوستانه ترامپ در مبارزات انتخاباتی و همچنین با توجه به اتهاماتی که به روسیه درخصوص حملات سایبری به آمریکا به نفع کمپین ترامپ وارده آمده، می‌توان تصور کرد که ولادیمیر پوتین انتظار دارد؛ در خصوص موضوعات مورد اختلاف با ترامپ به مذاکره بنشیند. رئیس‌جمهوری آمریکا قدرت اجرایی برای کاهش تحریم‌های اعمال‌شده بر روسیه را دارد؛ در مقابل روسیه نیز این توان را دارد که از شدت حملات هوایی‌اش در سوریه بکاهد تا زمینه برای مذاکره فراهم شود. البته درخصوص این‌که هر کدام از طرفین چقدر می‌توانند در این مسیر جلو بروند، محدودیت‌هایی وجود دارد.

سازمان ارتش آمریکا، نهادهای اطلاعاتی این کشور و همچنین اکثریت جمهوریخواهان کنگره آمریکا و حتی برخی از اعضای کابینه ترامپ موضعی سرسختانه و ستیزه‌جویانه نسبت به روسیه دارند. در مقابل روسیه نیز به‌راحتی درخصوص اوکراین از مواضعش کوتاه نیامده و سازش نخواهد کرد. و اما در خاورمیانه اوضاع تا حدود زیادی پیچیده است. ترامپ در خلال مبارزات انتخاباتی‌اش قول مبارزه بسیار سخت با داعش را در داخل و خارج از آمریکا مطرح کرد. در ماه ژانویه وقتی که ترامپ سکان فرماندهی کل قوا را در ارتش آمریکا به دست بگیرد، همکاری‌های نظامی آمریکا در قالب ائتلاف مبارزه با داعش همچنان ادامه دارد. این احتمال وجود دارد که ترامپ حمایت آمریکا را از شبه‌نظامیان کرد برای مبارزه با داعش افزایش دهد و این حمایت می‌تواند ترکیه را بسیار عصبانی کند.

البته در خاورمیانه و مبارزه با داعش تنها در یک صورت می‌توان شاهد تغییری اساسی در سیاست‌های آمریکا بود و آن هم در این صورت که روسیه و آمریکا بر سر میز مذاکره بنشینند. احتمالا روس‌ها در این مذاکره خواستار کاهش حمایت آمریکا از شورشیان مسلح در سوریه خواهند شد و البته ترامپ نیز پیش از این نسبت به اثربخش بودن حمایت‌های آمریکا از شورشیان سوری ابزار تردید کرده بود و آنها را تروریست‌های اسلامگرا خوانده بود.

اگر ترامپ در این خصوص با روسیه به توافق برسد، موضع بشار اسد و ایران نیز در سوریه تقویت شده و شورشیان سنی تندرو و کشورهای حامی‌شان نظیر ترکیه و عربستان‌سعودی را به‌شدت عصبانی خواهد کرد. بنابراین می‌توان این احتمال را متصور شد که ترکیه و عربستان در واکنشی تند دخالتشان را در سوریه افزایش داده و در نتیجه بر روی آتش درگیری‌های فرقه‌ای بنزین بریزند. نکته بسیار مهم دیگر که برای ما ایرانی‌ها بسیار اهمیت دارد، نحوه برخورد ترامپ با توافق هسته‌ای است که‌ سال گذشته میان ایران و گروه ٥+١ امضا شد؛ البته این تنها نکته‌ای است که برای ما قابل توجه است. نکته دیگر تأثیری است که ریاست‌جمهوری ترامپ می‌تواند به شکل‌گیری بلوک‌های سیاسی در ایران و نحوه مذاکرات‌شان برای انتخابات کاندیداهای نهایی برای انتخابات ریاست‌جمهوری بگذارد. درخصوص نکته اول بعید است که ترامپ بخواهد توافق هسته‌ای را کنار بگذارد؛ با این‌که توافق هسته‌ای در ایران نیز با مخالفانی روبه‌رو است، اما ایران نیز از این توافق عقب نخواهد کشید و همچنان به پایبندی خود به قواعد این توافق ادامه خواهد داد.

ایران همچنان این پیام را به جامعه جهانی ارسال خواهد کرد که به توافق پایبند است و انتظار دارد دیگر طرف‌های توافق نیز به این توافق پایبند باشند. به موازات این اقدام، ایران تلاش خواهد کرد تا از طریق کشورهای اروپایی این پیام را به کاخ سفید ارسال کند که ترامپ باید به توافق پایبند باشد و دیگر طرف‌های اروپایی نیز باید این نکته را به رئیس‌جمهوری آینده آمریکا گوشزد کنند.

و اما درخصوص نکته دوم، اگر چه سیاستمداران ایران اعلام کرده‌اند که سیاست‌های ایران در دوران ترامپ تفاوتی نخواهد کرد و ایران در خصوص آمریکا سیاست ثابتی را دنبال می‌کند، اما نمی‌توان از این واقعیت چشم‌پوشی کرد که وقتی تغییری اینچنینی در آمریکا رخ می‌دهد که جهانیان را نیز شوکه می‌کند، کاملا عقلانی و منطقی است اگر ایران در روش‌های سیاست‌های خارجی خود در قبال آمریکا ملاحظاتی را صورت دهد. مسلما ایران هرگز به دنبال تنش خودخواسته با آمریکا نبوده و نیست و این سیاست از سوی اغلب‌ نهادهای رسمی ایران اجرا شده است؛ اما به نظر می‌رسد که در آینده باید راه را بر هر اشتباه احتمالی بست تا اشتباهی کوچک که در نظر ما بی‌اهمیت است، بهانه به دست دیوانه‌ای ندهد که نمی‌تواند رفتارهایش را پیش‌بینی کرد.

در واقع ایران باید در روش‌های سیاست خارجی خود متدی را در پیش بگیرد که تا حد ممکن بروز رخدادهای دومینو‌وار را در قبال آمریکا مانع شود. حفظ توافق هسته‌ای از جنبه‌های اجرایی و سیاسی مسئولیت همه طرف‌هاي امضا‌کننده ازجمله ایران است و برای حفظ این توافق در هر برهه‌ای از زمان روش‌هایی خاص مورد نیاز است. اگر اعلام کرده‌ایم که بنا به مصلحت توافقی را امضا می‌کنیم، اما به امضاي خود به صورت مشروط پایبند هستیم، در نتیجه مسئولیتی را نیز پذیرفته‌ایم. اجتناب و احتیاط در رویارویی با مار سمی شرط عقل و منطق است و البته ترس و بزدلی در مواجهه با آن نیز مار را جری خواهد کرد.