یلدانشینی در آخرین شب پاییز

ضیا مصباح در شرق نوشت: شب یلدا یا شب چله بلندترین شب سال در نیمکره‌شمالی زمین است. این شب به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز) تا طلوع آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان) اطلاق می‌شود. ایرانیان و بسیاری از دیگر اقوام، شب یلدا را جشن می‌گیرند. این شب در نیمکره‌شمالی با انقلاب زمستانی مصادف است و به‌همین‌دلیل از آن زمان به‌بعد طول روز بیشتر و طول شب کوتاه‌تر می‌شود. مراسم شب یلدا (شب چله) از طریق ایران به قلمرو رومیان راه یافت و جشن «ساتورن» خوانده می‌شد. واژه «یلدا» به معنای «زایش زادروز» و تولد است.

ایرانیان باستان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند و ازاین‌رو به دهمین ماه سال، دی (دی در دین زرتشتی به معنی دادار و آفریننده) می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود. یلدا و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شود، یک سنت باستانی است. مردم روزگاران دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگی آنان را تشکیل می‌داد و در طول سال با سپری‌شدن فصل‌ها و تضادهای طبیعی خوی داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت‌های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند.

آنان ملاحظه می‌کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می‌شود و در نتیجه در آن روزها، بیشتر می‌توانستند از روشنی و نور خورشید استفاده کنند. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش هستند. مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی- هند و اروپایی، دریافتند که کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن، روزها به‌تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند، ازهمین‌رو آن را شب زایش خورشید نامیده و آن را آغاز سال قرار دادند.

به‌این‌سان در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع می‌شد و در اوستا، واژه Sareda, Saredha «سَرِدَ» یا «سَرِذَ» که مفهوم «سال» را افاده می‌کند، خود به معنای «سرد» است و این به معنی بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی است. در آثارالباقیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۵۵، از روز اول دی‌ماه، با عنوان «خور» نیز یاد شده‌ است و در قانون مسعودی نسخه موزه بریتانیا در لندن، «خُره‌روز» ثبت شده، اگرچه در برخی منابع دیگر «خرم‌روز» نامیده شده‌ است. در برهان قاطع ذیل واژه «یلدا» چنین آمده‌ است: یلدا شب اول زمستان و شب آخر پاییز است که اول جَدی و آخر قوس باشد و آن درازترین شب‌هاست در تمام سال، در آن شب یا نزدیک به آن شب، آفتاب به برج جدی تحویل می‌کند و گویند آن شب به‌غایت شوم و نامبارک می‌باشد و‌ به‌همین‌دلیل بایستی با دورهم‌جمع‌شدن و شادی‌کردن بدیمنی را از جامعه دور کرد، بعضی گفته‌اند شب یلدا یازدهم جدی است، سفره شب یلدا، «میزد» Myazd نام داشت و شامل میوه‌های‌ تر و خشک، نیز آجیل یا به‌اصطلاح زرتشتیان، «لُرک» Lork که از لوازم این جشن و ولیمه بود، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» یا خورشید برگزار می‌شد. در ایران مرکزی چله بزرگ زمستان از آغاز زمستان که برابر است با آغاز دی‌ماه شروع می‌شود و مدت آن ٤٠ روز و چله کوچک زمستان از شب دهم بهمن ماه تا پایان بهمن ماه که مدت آن ٢٠ روز است/ تمامی این شب‌های بلند به کتاب‌خوانی و قصه‌گویی، بزرگداشت اندیشمندان، دانشمندان، خدمتگزاران جامعه و ماندگاران شهرها و دیار‌ها و تکرار حماسه‌های شاهنامه فردوسی، اشعار پرمغز و محتوا و شیوای مولوی، سعدی، حافظ و دیگر شعرا و فلاسفه دیرین و نام‌آوران امروز همچون: شهریار، پروین، بهبهانی و مشیری اختصاص می‌یافت.

در این مقوله بسیار مراسم، تشریفات و یادبودها از پیشینیان پاک و متفکر ما ایرانیان در تاریخ پرشکوهمان رقم زده و به ‌یاد و زنده مانده‌اند و در این فرصت‌ها و شب‌های بلند جشن و سرور که شادی‌بخش خانواده‌ها و جوانان و باعث خلاقیت، ابتکار، سازندگی، دورشدن از خرافات، جهل و نادانی، خمودگی و اندوه است و با مغتنم‌شمردن مناسبت‌ها برپا می‌شده است که شاخص‌ترین آن را می‌توان جشن سده در دهم بهمن ماه عنوان کرد.

این باور دیرین و عملکرد اندیشمندانه اجداد گرامی و بزرگ ما ایرانیان، امروز در علوم پزشکی، روان‌درمانی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مدیریت و... به ثبوت رسیده که افسردگی و غم و غصه بنیاد شکرگزاری و سپاس آفریدگار را و باور یگانه‌بودن او را، به‌تبع آن سلامت، شرف و عزت را از جوامع دور می‌کند.