فراهم‌ کردن مقدمات مذاکرات ژنو؛ از آستانه تا ریاض

مهدیه معدن نژاد کارشناس مطالعات خاورمیانه در قانون نوشت: به گزارش وزارت خارجه قزاقستان، این کشور ششم فوریه میزبان دور دوم گفتگوهای آستانه درباره سوریه خواهد بود. این مذاکرات با حضور کارشناسان کشورهای عضو گروه عملیات مشترک یعنی ایران، روسیه و ترکیه برگزار خواهد شد.

استفان دی‌میستورا، فرستاده ویژه سازمان ملل متحد درامور سوریه،پیش‌تر گفته است نماینده سازمان ملل نیز در این نشست فنی که در آن مسائل مربوط به توافق سه‌گانه روسیه، ایران و ترکیه مبتنی بر نظارت مشترک بر آتش‌بس در سوریه مورد بحث قرار خواهد گرفت، شرکت می‌کند. دور اول گفتگوهای آستانه در ۲۳ و ۲۴ ژانویه با حضور نمایندگان تهران، مسکو و آنکارا، و هیات‌های نمایندگی دولت سوریه و مخالفان مسلح برگزار شد.

در پایان این نشست که سفیر آمریکا در قزاقستان به عنوان عضو ناظر در آن حضور یافت، بیانیه‌ای سه‌جانبه به امضای ایران، ترکیه و روسیه رسید که به موجب آن درخصوص ایجاد سازوکاری برای حمایت از آتش‌بسی توافق شد که از ۳۰ دسامبر و در پی توافق آنکارا بر سوریه حاکم است. هرچند مخالفان مسلح سوریه درنشست پیشین تاکید داشتند که نقش ایران به عنوان «تضمین‌کننده» آتش‌بس را نمی‌پذیرند؛ آن‌ها درحالی ایران را همچنان یک طرف جنگ و نه به عنوان تضمین‌کننده می‌دانند که در تغییر رویکردی محسوس اعلام داشتند روسیه دیگر طرف جنگی محسوب نمی‌شود بلکه یک تضمین‌کننده آتش‌بس است. یکی از موضوعاتی که به طور خاص درمذاکرات پیش‌رو مورد بحث قرار خواهد گرفت، جستجوی راه‌های تفکیک مخالفان میانه‌رو از تروریست‌های جبهة‌النصره (جبهة فتح‌الشام) است.

داعش و جبهة‌النصره که در فهرست تروریستی سازمان ملل متحد قرار دارند، تاکنون از هر سه آتش‌بسی که به ابتکار دولت‌های فرامنطقه و منطقه‌ای محقق شده است مستثنی شدند. از دیگر موضوعات مورد بحث طرف‌های شرکت‌کننده، درخصوص نقش حزب دموکراتیک سوریه و شاخه نظامی آن یعنی یگان‌های مدافع خلق است.

مخالفان در نشستی مشترک با مقامات ترک در جمعه گذشته برعدم مشارکت حزب دموکراتیک سوریه تاکید کردند. یگان‌های مدافع خلق که مهم‌ترین شریک زمینی آمریکا در سوریه برای جنگ علیه داعش محسوب می‌شوند، از نظر دولت آنکارا شاخه‌ای از گروه پ‌ک‌ک و تروریستی هستند. این در حالی‌ست که در پیش‌نویس قانون اساسی که روسیه در دور قبلی مذاکرات در آستانه در اختیار هیات مخالفان مسلح قرار داد، از خودمختاری فرهنگی و برابری دو زبان عربی و کردی در مناطق کردنشین صحبت شده است.

تاکید بر ضرورت پایبندی طرفین بر آتش‌بس از دیگر موضوعات مورد بحث در نشست آستانه خواهد بود. با توجه به تلاش جدید ارتش سوریه برای تسلط دوباره بر «گردان موشکی» در شهرک حزرما در منطقه المرج واقع در غوطه شرقی دمشق و آغاز حملاتی مشابه در شمال شرقی غوطه، به نظر می‌رسد که ترکیه به نمایندگی از مخالفان سوری که چنین تحرکاتی را نقض آتش‌بس می‌دانند، خواهان پایبندی دمشق به آتش‌بس باشد.

اما احتمالا مهم‌ترین بخش گفتگوها به مساله جزيیات کنفرانس ژنو که در ۲۰ فوریه برگزار خواهد شد، اختصاص یابد. «هیات عالی مذاکره‌کنندگان» نیز در ۱۰ فوریه در مقر خود در شهر ریاض با هدف بحث درباره مسائل مربوط به مذاکرات ژنو و به‌طور خاص تعیین هیات مذاکره‌کننده‌ای که به نمایندگی از آن‌ها در این مذاکرات شرکت می‌کند، جلسه‌ای تشکیل می‌دهند. پیش‌تر مخالفان در واکنش به هشدار دی‌میستورا مبنی بر اینکه اگر معارضان، هیات مذاکره‌کننده خود برای کنفرانس ژنو را تعیین نکنند او خود این کار را می‌کند، هرگونه تلاش برای مداخله در تشکیل این هیات را رد کردند.

ریاض حجاب ،مسئول هماهنگ‌کننده در حساب توییتری خود در این‌باره نوشت:« تعیین هیات مخالفان سوریه جزو اختیارات دی‌میستورا نیست...مهم‌ترین کاری که فرستاد سازمان ملل باید انجام دهد تعیین دستورالعمل مذاکرات طبق بیانیه ژنو است». در این میان آنچه که حائز اهمیت است رویکرد دولت جدید امریکا نسبت به آینده سوریه است. دونالد ترامپ تاکنون به انحاي مختلف به مساله سوریه اشاره کرده است؛ از همکاری با مسکو در جنگ علیه داعش تا صحبت از ایجاد مناطق امن در داخل سوریه برای مردم. به نظر می‌رسد که کرملین نیز خواهان همکاری بیش‌تر با واشنگتن است و علی‌رغم مخالفت ایران، از آمریکا برای شرکت در دور اول گفتگوهای آستانه دعوت کرد. برخلاف هیاهوهای اولیه رسانه‌ای که نشان می‌داد دولت ترامپ خواهان همکاری با تهران و مسکو در سوریه است، رفتار او حاکی از تلاش‌ برای تحدید نفوذ ایران در سوریه است.

در واقع برخلاف دولت اوباما که به اعتقاد منتقدان منطقه‌‌ای وی، نسبت به گسترش نفوذ ایران در منطقه و به‌هم خوردن موازنه قدرت به ضرر دولت‌های عربی بی‌توجه بود، به نظر می‌رسد که دولت ترامپ با رویکردی تهاجمی‌تر به ایران و حامیان منطقه‌ای آن نگاه می‌کند. علاوه بر آمریکا احتمالا شاهد فعال‌تر شدن عربستان نیز در سوریه خواهیم بود. این فعال‌تر شدن می‌تواند به صورت همکاری با آمریکا در ایجاد مناطق امن در سوریه و همچنین حضور دوباره مخالفان سیاسی تحت حمایت ریاض و در راس آن «هیات عالی مذاکره‌کنندگان» در مذاکرات صلح باشد. مخالفان، کرملین را به تلاش برای به حاشیه بردن گروه‌های اصلی مخالفان سیاسی و در عوض، اعطای نقش به مخالفان سیاسی تحت حمایت خود متهم کردند.