روسیه و خاورمیانه و بازتعریف روابط با غرب

مصطفی آذریان در دیپلماسی ایرانی نوشت: : سیاست روس‌ها در قبال خاورمیانه، چه در زمان شوروی و چه در زمان پس از فروپاشی، همواره از طریق چگونگی و نوع رابطه این کشور با غرب و به ویژه ایالات متحده آمریکا تعریف می شود.

بعد از سرنگونی بمب افکن روسی توسط جت های جنگی ترکیه در اکتبر ۲۰۱۵، نیروهای هوافضار روسیه، سیستم های موشکی زمین به هوا را در اطراف شهر لاذقیه مستقر کردند و از این طریق، روسیه به یک عامل مهم و تأثیرگذار نظامی در سوریه تبدیل شد. منازعه سوریه نماد عدم قاطعیت و ناتوانی ائتلاف غربی و کشورهای عربی شده و با حضور نیروی هوافضای روسیه به بحران سوریه، روس ها این فرصت را پیدا کرده اند که نه تنها قاطعیت و قدرت نظامی خود را به نمایش بگذارند، بلکه موقعیت خود را به سوی تبدیل شدن به یک قدرت جهانی تغییر دهند.

عامل بعدی حفظ وضعیت موجود در منطقه است. حفظ رژیم های کنونی و نهادهای وابسته به آنها از جمله اهداف اصلی روسیه به حساب می آید؛ به عبارت دیگر، روسیه به دنبال حفظ ثبات در منطقه بوده، به طوری که این گونه تصور می شود مسکو از تغییرات تکاملی به جای تغییرات انقلابی حمایت می کند. به اعتقاد دولتمردان روسیه، ارتباط نزدیکی میان مشارکت نظامی خارجی با هدف تغییر رژیم از یک سو و بی ثباتی و ظهور تهدیدات تروریستی از سوی دیگر وجود دارد. جنگ های افغانستان، عراق و لیبی نمونه های خوبی در تأیید این مدعا است.

درواقع، تهدیدات تروریستی بخش اعظمی از منطق حضور و اقدام روسیه در منطقه خاورمیانه را شکل می دهد. با توجه به حضور شورشیان در قفقاز شمالی که بصورت مستقیم از سوی تندروها در خاورمیانه حمایت می شدند، روسیه به این تجربه ارزنده دست یافت که تا چه اندازه کم اهمیت انگاشتن تهدیدات بالقوه تروریستی برای این کشور خطرناک است. ازاین رو، یکی از توجهات کلیدی در سیاست خاورمیانه ای روسیه، مخالفت با فرآیندهایی است که ممکن است منتج به بی ثباتی بیشتر در منطقه شود.

کاهش حضور آمریکا در منطقه باعث شده تا متحدان قدیمی این کشور در منطقه مضطرب شوند و تلاش کنند تا روابط خود را به منظور نیل به شرکای جدید تنوع بخشند. به طور طبیعی، روسیه به دنبال آن است که از این تغییر رفتار دولت های منطقه برای تحصیل منافع خود بخصوص در بخش اقتصادی (توافق های نظامی، بخش انرژی، فناوری های برتر و غیره) بهره جوید.

به لحاظ نظامی، روسیه صرفاً در سوریه حضور جدی داشته که با وجود آن که تمامی هزینه ها از سوی وزارت دفاع تأمین می شود، این حضور نیز چندان فشار زیادی بر اقتصاد روسیه نداشته است. بر اساس آمار رسمی، تهاجم نظامی روسیه در کارزار سوریه (از پایان سپتامبر ۲۰۱۵ تا اواسط مارس ۲۰۱۶) حدود پانصد میلیون دلار هزینه در بر داشته است. به طور اساسی، بزرگ ترین هزینه روسیه در خاورمیانه مربوط به حضور نظامی این کشور در سوریه است. به غیر از این مورد، روسیه نه توانایی اقتصادی و نه توانایی نظامی برای ایفای نقش هم تراز با آمریکا در منطقه را دارد.