نشستی با یادگار مبارزات ملی ایرانیان

روزنامه ایران: نیمه مرداد و هوای داغ تابستان قرار ملاقات را در یک میانه پیش از نیمروز گذاشتیم. سال‌ها در اندیشه چنین قراری بودم و هربار کاهلی و تنبلی از سویی و فراهم نبودن شرایط این ملاقات را به تأخیر انداخته بود.

مقصدمان کوچه‌ای در خیابان شریعتی بود. به جلوی در خانه‌ای رسیدیم که قرار بود از تاریخ به ما بگوید،گویی خانه،‌ ما را به معماری دهه ۲۰ و ۳۰ خورشیدی برد؛ خانه‌ای که ما را به میهمانی تاریخ دعوت می‌کرد تا از تاریخ برایمان حکایت کند. میزبان کهنسال خانه کسی نبود جز استاد «حسین شاه حسینی»؛ نامی ساده و بی‌پیرایه بدون هیچ عنوانی. کسی که دکتر شریعتی او را به نام «شاه جان» خطاب می‌کرد، امسال ۹۰ ساله شد. زمستان سال ۱۳۰۶ سال تولد اوست و اینک در سال ۱۳۹۶ در کنارش نشسته‌ایم.

نخستین تجربه مدنی و مبارزاتی حسین شاه حسینی به طور علنی با عضویت در سازمان نگهبانان آزادی انتخابات در سال ۱۳۲۸ رقم خورد که برای صیانت از آرای مردم در مجلس شانزدهم تشکیل شد. با ترور عبدالحسین هژیر، شاه‌حسینی ۲۲ ساله نیز به دلیل دارا بودن سابقه سیاسی دستگیر و روانه زندان شد.

پس از آن شرکت در مبارزات نهضت ملی نفت در دولت ملی محمد مصدق، عضویت و شرکت مؤثر در نهضت مقاومت ملی، عضویت در جبهه ملی دوم و مسئولیت سازمان محلات جبهه ملی و گویندگی حوزه بانوان جبهه ملی، همکاری با بنیانگذاران نهضت آزادی، دکترشریعتی و کمک به روحانیون مبارز، مجاهدین و خانواده‌های آنها، عضو جمعیت ایرانی دفاع از حقوق بشر و نخستین رئیس سازمان تربیت بدنی و رئیس کمیته ملی المپیک در دولت مهندس بازرگان و شرکت در تمامی فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی پس از انقلاب تاکنون و تجربه بارها و بارها حبس و زندان و رنج محرومیت، ذره‌ای از ایمان و باور او به راه مصدق و مکتب آزادی و حاکمیت ملی نکاست. همه اینها در چند لحظه همچون نوار فیلمی از جلوی چشمانم گذشت.

ذهنم را متمرکز کردم و نخستین سؤالم را پرسیدم: آقای شاه حسینی منتقدان مصدق معتقدند که او نباید مجلس هفدهم را منحل می‌کرد، این کار هم غیرقانونی بود هم اشتباه، نظر شما چیست؟ تک سرفه‌ای کرد و ضمن عذرخواهی که نمی‌تواند بلند صحبت کند، گفت: «قانون برای مردم است نه مردم برای قانون. وقتی که قانونی پاسخگوی نیاز زمان و درمانگر دردی از جامعه انسانی نیست باید آن را تغییرداد. مصدق نه کار غیرقانونی کرد و نه کار او اشتباه بود.

مصدق در اداره مملکت به یک بن‌بست رسید. دولت را مخالفان در مجلس فلج کرده بودند؛ مخالفانی که اغلب با زدوبند و رانت و حمایت خوانین یا دربار یا افراد پرنفوذ برگزیده شده بودند و اینک مجلس سنگر حمله به دولت ملی و دموکراسی و آزادی شده بود. از سوی دیگر با استعفای نمایندگان فراکسیون جبهه ملی عملاً مجلس از رسمیت افتاده بود و دیگر وجهه قانونی نداشت.

در حقیقت مجلس خود را منحل کرده بود و مصدق با مراجعه به آرای عمومی (که حق انتخاب نمایندگان و تشکیل مجلس و قانونگذاری را دارند) هم مجلسی که از رسمیت افتاده بود را رسماً منحل کرد، هم این کار را نه خودسرانه بلکه با مراجعه به آرای مردم انجام داد.»

گرچه از پاسخ شاه حسینی قانع نشده بودم و تصور می‌کردم که این اقدام مصدق از نظر سیاسی و منافع ملی درست، اما از منظر قانونی دارای ایراداتی هست، اما وضعیت مزاجی‌اش اجازه نمی‌داد در باب هر سؤال بیش از این او را وادار به پاسخگویی کنم، سؤالات بسیاری داشتم و باید او را خسته نمی‌کردم.

پرسش بعدی‌ام درباره فرجام دولت ملی بود. پرسیدم آقای شاه حسینی برخی منتقدان براین باورند که اگر مصدق لجاجت نمی‌کرد و با فرستادگان دولت انگلیس و امریکا بر سر حل مسأله نفت کنار می‌آمد و به نوعی به یک مصالحه دست می‌یافت، دیگر کودتایی رخ نمی‌داد و از پس آن نیز چه بسا مجبور به پرداخت هزینه‌های گزافی نمی‌شدیم.

در پاسخ سؤالم گفت: «ملی شدن نفت را فقط از منظر نفت و منافع اقتصادی نمی‌توان تحلیل کرد، بلکه علاوه بر حق قانونی مردم ایران در احقاق سود حاصل از نفت، احقاق حق سیاسی و حاکمیت ملی ایران هم مطرح بود. خوزستان و بخش‌هایی از جنوب ایران عملاً در اختیار شرکت نفت انگلیس و ایران بود و حتی برای ورود به برخی مناطق باید از آنان اجازه گرفته می‌شد. خط قرمز مصدق اصل حاکمیت ملی بود و هر توافقی که این حق را خدشه دار می‌کرد نمی‌پذیرفت.

مصدق خشونت طلب یا ماجراجو نبود، مصدق اصل استقلال و حاکمیت دولت ایران را فراتر از منافع اقتصادی ارزیابی می‌کرد، از این‌رو از این حق بزرگ مردم ایران برای حاکمیت بر سرنوشت خود بدون دخالت نیروهای بیگانه و سفارتخانه‌های دول خارجی، کوتاه نیامد. مصدق به قانون وابستگی الزامی سیاستمداران یا مورد حمایت واقع شدن سیاستمداران ایرانی از سوی دولتین انگلیس، یا امریکا یا روس یا هر کشوری پایان داد و حتی اگر اشتباهی هم مرتکب شده باشد خود با رأی و اراده خود مرتکب شده و حق انتخاب داشته است. ایران و ایرانی باید صاحب حق و اختیار می‌شد و مصدق این هدف را دنبال می‌کرد.»

سؤال بعدی را پرسیدم: آقای شاه حسینی؛ نظرتان درباره نقش آیت‌الله کاشانی در جریان نهضت ملی و ماجرای کودتا چیست؟ قبل از آن که پاسخ دهد سرفه‌های پی درپی و دهان خشکیده‌اش مانع سخن گفتن‌اش شد. لیوان آب را دادم، لحظه‌ای مکث کرد و مقداری از آن را خورد. در شیرینی را برایش بازکردم. نان چای سنتی را تعارف کردم، یکی برداشت و خورد و این گونه ادامه داد: «آیت‌الله کاشانی با پدرم رابطه‌ای صمیمی داشت و وصی پدرم بود. زندگی سیاسی او چند دوره دارد.

درجریان 30 تیر حامی پرشور نهضت ملی و دکتر مصدق بود اما پس از آن، بین ایشان و مصدق فاصله افتاد. شایعاتی که می‌گویند کاشانی از بیگانگان پول گرفته بود کاملاً بی‌اساس است. اما این واقعیت را هم باید قبول کرد که کسانی از اطرافیان، کاشانی را تحریک می‌کردند تا علیه مصدق اقدام کند. به هرحال، کودتاچیان نهایتاً او را هم از دور معادلات خارج کردند.

پرسیدم مصدق را چگونه شخصیتی می‌دانید؟ صدایش را به رغم ضعف مزاج بلندتر می‌کند و می‌گوید: «مصدق تنها و تنها یک حرف و یک ایده داشت و آن، اینکه به مردم ایران بگوید که شما خود صاحب حق هستید، خود صاحب اختیارید، خود باید بر سرنوشت کشورتان حاکم شوید و قرار نیست کسی یا گروهی داخلی یا خارجی برای شما حق و حقوق تعیین کند و یا حقی عطا کند. هدف دکتر مصدق، احیای اعتماد به نفس ملی و انتقال این نگرش به مردم بود که شما خود تصمیم گیر همه امور هستید و حاکمیت ملت را باور کنند و قدرت واقعی را در قدرت خود بدانند.»

قرار بر این گذاشته بودیم سؤالی غیر کلیشه‌ای از شاه حسینی بپرسیم. پس از اندکی تنفس پرسیدم شادترین و غم انگیزترین واقعه زندگی‌تان چیست؟ با صدایی حزن انگیز پاسخ داد: «سوگند یاد می‌کنم که هنگام درگذشت دکترمصدق بسیار بسیار اندوهگین و نگران ایران و آینده کشورم شدم و شادترین حادثه زندگی ام موقعی بود که در کنگره جبهه ملی در سال 1341 به عضویت شورای 35 نفره جبهه ملی انتخاب شدم.

در همین کنگره بود که با حمایت آیت‌الله طالقانی و دکترغلامحسین صدیقی، برای نخستین بار نمایندگان سازمان زنان نیز شرکت کرده و حق تصمیم‌گیری و رأی به دست آوردند.»