اقتصاد‌ مقاوم و برجام، سدي در برابر آمريكا

بشير اسماعيلي در روزنامه قانون نوشت: بحث و مجادله بر سر اینکه باید به چه کشوری اعتماد کرد و به چه کشوری نه، در عالم سیاست بین الملل،وجاهت نظری ندارد. چرا که بر مبنای تئوری رئاليسم، اعتماد در روابط بین الملل مفهومی دست‌نایافتنی و رویاپردازانه است. همه کشورها بر مبنای رسيدن به بیشترین حد از منافع ملی خودشان عمل می‌کنند.

اگر بخواهيم در اين زمينه مثالي بياوريم بايد بگوييم كه آمریکا همان قدر که براي براي ما غيرقابل اعتماد است براي روسیه، ژاپن، لبنان یا هر کشور دیگری نيز اين‌گونه به حساب مي‌آيد. با این وصف، در نظام بین الملل آنارشیک کنونی، همکاری و تعامل چگونه از طرق دیپلماتیک صورت می پذیرد؟ به بیان دیگر، دیپلماسی که مبنای آن بر توافقاتی مانند برجام است، چگونه در فضای بی اعتمادی مطلق، عملی می شود؟

در پاسخ باید در نظر داشت که تنها این ضمان ها یا به اصطلاح گرو‌کشی های دو جانبه است که می تواند به عنوان عامل بازدارنده، مقابل عهد شکنی و تقلب طرف مقابل کارایی داشته باشند. در واقع در وضعیتی که حقوق بین الملل تحت شعاع سیاست قدرت قرار گرفته و نقض عهد امری عادی بین کشور هاست، در مذاکراتی مثل برجام، دیپلمات ها باید به طرفین مذاکره بفهمانند که اگر چنان کنی، چنین خواهیم کرد و اگر فلان بشود، ما نيز به فلان نحو تلافی می‌کنیم.

اوج بي‌اعتمادي

برجام، در شرایطی نهایی شد که به مدت یک دهه، هیچ‌يك از طرفین قادر به قانع کردن دیگری به روش فوق نبودند. در نهایت، توافق ژنو با شک و تردید فراوان در ایران و هم در ایالات متحده راجع به پایبند ماندن طرف دیگر به معاهده منعقد شد. در شرایط کنونی، ایران و آمریکا يكدیگر را به عهد شکنی و نادیده گرفتن روح برجام متهم می‌کنند و این در حالی‌است که زمزمه‌هایی برای خروج ازین توافق نامه به دفعات شنیده می شود.

از نظرات مخالفان و منتقدان برجام گرفته تا گمانه زنی‌های متعارض این روزها و حال و هوای متغیر رییس جمهور آمریکا، آنچه به‌عنوان موضوع اصلی باید در نظر گرفته شود این سوال است که معایب و مضرات این توافق برای منافع ملی ایران چه بوده است؟ هر چند پاسخ به این پرسش در این ایام به نحوی که بی‌طرفانه قلمداد شود دشوارهست اما در ادامه، تحلیل اجمالی مساله خواهد آمد :

منفعت

ایالات متحده قادر شده بود با امنیتی کردن موضوع برنامه هسته ای ایران، اجماعی جهانی را علیه کشور ايجادكند. چنین اتحادی متشکل از آمریکا و اتحادیه اروپا، ژاپن، سازمان ملل و حتی در پاره ای اوقات دوستان ایران، به نحو بی‌سابقه ای در سايه تلاش ضد ایرانی آمریکا حاصل شده بود. ادامه راه با چنین حجم از فشار هماهنگ بین المللی برای کشور هزینه‌های کمر شکنی در بر داشت. چنین بود که مقام معظم رهبری با بذل انعطاف سیاسی بموقع، راهکار نرمش قهرمانانه را طرح کردند.

توفیق برجام موجب انشقاق و از هم گسیختگی اتحاد فوق شد. بی‌شک کشور‌های نامبرده، به فرض خروج آمریکا از برجام، با این سیاست همراه نخواهند شد و از منافع تجاری چشمگیر ارتباط با ایران که دوباره از آن بهره‌مند شده اند صرف نظر نمی‌کنند.

التزام کلی ایران به این برنامه و پرسونای پر دافعه ترامپ، بي‌شك به تنها ماندن آمریکا در نقض برجام کمک خواهد کرد. هر چند به نظر، آمریکا در صدد است برای مواردی مثل برنامه موشکی ایران و مساله حقوق بشر نيز اجماعی مشابه برنامه هسته‌ای ترتیب دهد، اما هیچ‌یک از موارد مذکور به اندازه مساله هسته ای پتانسیل بدل شدن به بحران امنیتی را نخواهند داشت. بنابراین اتحاد تاریخی دوران اوباما علیه ایران متشکل از کشور ها و سازمان های بین المللی برای همیشه به یمن برجام در هم شکسته است.

مضرات

به هر روی، برنامه هسته ای ایران می توانست عامل بازدارنده مهمی دراین دنیای پر از تهدید فعلی باشد. بازگشت به برنامه قبلی در صورت نقض طرف آمریکایی، به آسانی ممکن نخواهند بود.

حربه دشمن

اما ضرر اصلی در اینجا، حفظ حربه فشار اقتصادی آمریکا علیه ایران در اثر انحصارگرایی اقتصادی این کشور است. آمریکا پس از جنگ جهانی دوم، با ایجاد نهاد های مالی و تجاری برتون و ودز، و به علاوه عامل پر قدرت دلار، اقتصاد دنیا را تحت هدایت و مدیریت خود در آورد. این پروسه بعد از دهه ها تثبیت ، متاسفانه به مهم‌ترین ضامن هژمونی آمریکا بدل شده است. جمهوری اسلامی ایران مثل سایر کشور ها ناگزير از تنفس در فضای تمام آمریکايي محور اقتصاد بین المللی است.

آمریکایی ها بعد از برجام به طور نامحسوسی می کوشند تا همان فشار اقتصادی پیش از توافق را بر ایران تحمیل کنند. آن‌ها در نظر داشتند تا با عقد برجام از پیشرفت برنامه هسته ای ایران ممانعت به‌عمل آورند و بعد از تحقق آن با خیال راحت تری به اضمحلال سیاست‌های تجدید نظر‌طلبانه جمهوری اسلامی در منطقه مبادرت كند.

اقتصاد‌مقاوم، راهكاري براي مقابله با آمريكا

در مجموع، برجام فشار همه جانبه دنیا علیه ایران را در هم شکست اما نتوانست دشمنی آمریکا علیه کشور را منتفی سازد. ایالات متحده به هيچ روی با بسط قدرت منطقه ای ایران کنار نخواهد آمد؛ در این راستا به خاطر هزینه گزاف مقابله نظامی، فشار سیستماتیک اقتصادی علیه ایران، مهم‌ترین حربه آمریکایی خواهد بود.

تاکید مسئولان نظام و شخص مقام معظم رهبری بر اقتصاد مقاومتی را باید تدبیری جهت خنثی کردن عامل فشار اقتصادی آمریکا به حساب آورد. با این حال تا زمانی که دلار، سازمان تجارت جهانی، بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، اقتصاد دنیا را به میل ایالات متحده هدایت می‌کنند، نحوه پیاده کردن اصول اقتصاد مقاومتی به عنوان معمای دشوار و پیچیده ای پیش روی اقتصاد ایران باقی خواهد ماند.