آیا دولت توانایی مدیریت خشکسالی را دارد؟

تابناک: حتی با فرض افزایش قابل توجه قیمت حامل‌های انرژی در لایحه بودجه سال آینده کشور، عده‌ای معتقدند لایحه بودجه سال آینده کشور با کسری مواجه خواهد بود. در چنین شرایطی دولت باید از هم اکنون به فکر تدبیری برای مهار تبعات سهمگین اقتصادی و اجتماعی احتمال تشدید خشکسالی در سال آینده باشد.

آمار منتشره از سوي مرکز ملي خشکسالي و مديريت بحران سازمان هواشناسي نشان مي‌دهد، در پاييز امسال و نسبت به مدت مشابه سال گذشته در کل کشور در مجموع ۲۸.۱ درصد و نسبت به مدت مشابه در بلند مدت ۵۵.۵ درصد کاهش بارش اتفاق افتاده است. در واقع آمار بارش در سراسر کشور در پاییز امسال آن چنان پایین بوده است که سبب شده پاییز امسال لقب خشک ترین پاییز ایران را در طی این ۶۷ سال به خود اختصاص دهد.

پیش‌بینی‌ها درباره بارش در فصل زمستان نیز امیدوارکننده نیست. مديرکل پيش بيني سازمان هواشناسي به روزنامه دولتی ایران گفته است که «هرچند اوج بارش هاي زمستاني در مناطق مختلف کشور با هم تفاوت دارد، اما هميشه اوج بارش ها در دي ماه خواهد بود که پيش بيني ها در دوهفته اول اين ماه همچنان اميدوار کننده نيست و در مجموع بايد گفت که در بهترين حالت بارش هاي زمستاني بازهم با کاهش ۱۵ درصدي نسبت به سال قبل مواجه خواهد بود.»

در حالی بهترین پیش‌بینی سازمان هواشناسی برای زمستان امسال، کاهش حداقل ۱۵ درصدی بارش نسبت به سال گذشته است، که بارش‌های در سال آبی گذشته نیز کمتر از میانگین بوده است.

اگر روند کاهش بارش‌ها مطابق پیش‌بینی‌ها انجام شده تیره و تار باشد، آن گاه دو سوال مهم پیش خواهد آمد: نخست این که آیا می‌توان امیدوار بود بارندگی بهتر از سال سختی مانند سال ۸۷ باشد یا خیر و ثانیا این که آیا دولت برای مقابله با یک خشکسالی با آن شدت آمادگی خواهد داشت یا خیر.

تبعات خشکسالی بر اقتصاد کلان کمتر در تحقیقات عمومی مورد توجه قرار گرفته است ولی ضمن این که همگان به تبعات اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی خشکسالی‌های بزرگ اذعان دارند، برخی آمار و برآوردها برای ارزیابی تبعات خشکسالی و هزینه مورد نیاز برای مهار این تبعات در دسترس است.

برای مثال، دولت نهم وقتی در سال ۱۳۸۷ با تبعات خشکسالی مواجه شد، توانست لایحه‌ای را برای برداشت معادل ارزی مبلغ ۴۵۰۰ میلیارد تومان از منابع صندوق ذخیره ارزی از تصویب مجلس شورای اسلامی بگذراند. با توجه به این که نرخ دلار در آن سال، ۹۶۶ تومان بوده است، دولت احمدی‌نژاد با همین مصوبه حدود پنج میلیارد دلار از منابع صندوق ذخیره ارزی را برداشت کرد.

درآمد ارزی ایران ناشی از صادرات نفت در هر یک از سالهای ۸۶ و ۸۷ بیشتر از هشتاد میلیارد دلار بوده است ولی داستان برای دولت روحانی کاملا متفاوت است. با توجه به کاهش شدید قیمت نفت در سالهای اخیر، درامد نفتی دولت در نیمه اول سال جاری تنها ۲۳ میلیارد دلار بوده و نمی‌توان به افزایش معنادار این درآمد در نیمه دوم سال و یا در سال ۱۳۹۷ چندان امیدوار بود.

جنبه‌ای دیگر از تبعات خشکسالی، کاهش شدید تولید محصولات زراعی است که قاعدتا تاثیر خود را در قالب افزایش نیاز به واردات محصولات کشاورزی، کاهش درآمد روستائیان، تغییرات جمعیتی و افزایش حاشیه‌نشینی نشان خواهد داد. خشکسالی سال آبی ۸۶-۸۷ سبب شد که تولید محصولات زراعی در ایران با حدود سی درصد کاهش از ۷۳ میلیون تن در سال به ۵۳ میلیون تن کاهش یابد.

حال دولتی در معرض چنین سناریوی سختی قرار دارد که سخنگوی آن مدعی است برای تهیه مبلغ دویست میلیون دلار هم با مشکل مواجه است.