گفت‌و‌گو با تدوین‌کننده مقالات خلیل ملکی

هفته نامه صدا: رضا آذری شهرضایی چهار سال از عمر خود را وقف تدوین و گردآوری مقالات خلیل ملکی کرده است. با این که او توانسته بود در سال ۱۳۸۰ این مجموعه مقالات را برای چاپ آماده کند، انتشار آن تا ۱۵ سال به تعویق افتاد. اما بالاخره انتشارات اختران خطر کرد و پا پیش گذاشت و در هفته های جاری، مجموعه مقالات خلیل ملکی در پنج جلد منتشر شد. آذری شهرضایی در گفت و گویی از خاطرات و مخاطرات تدوین مقالات ملکی می گوید.

ایده جمع آوری مقالات و یادداشت های خلیل ملکی از کجا برای شما اهمیت پیدا کرد؟

در سال 1374 و زمانی که قصد داشتم رساله کارشناسی ارشد خود را بنویسم، با جناب آقای کاوه بیات مشورت کردم. ایشان به من پیشنهاد دادند که درباره نیروی سوم و خلیل ملکی پژوهش و تحقیق کنم. این پیشنهاد سبب شد که رساله ام را درباره ملکی بنویسم. ماحصل آن پایان نامه کارشناسی ارشد نیز طی سه مقاله مختلف در فصل نامه گفت و گو منتشر شد. از آن زمان به بعد علائق بنده به ویژگی های سیاسی، ملی و اخلاقی ملکی که در مقاله های او نیز به وضوح روشن است باعث شد به گردآوری مقالات او بپردازم. این کار را با مشورت و تشویق و حمایت های آقای کاوه بیات آغاز و به پایان رساندم.

روند جمع آوری مقالات چگونه بود؟ آیا می توانید مدعی باشید که همه نوشته های ملکی را جمع آوری کرده اید؟

من از سال ۱۳۷۵ شروع به شناسایی مقالات ملکی و جمع آوری آنها کردم. در آن زمان دوربین های دیجیتال موجود نبود و من با مراجعه به کتابخانه مجلس، کتابخانه ملی و چند باری نیز با مراجعه به کتابخانه دانشگاه تهران ،اصل نشریات را دریافت و مقالات را در لا به لای شماره ها پیدا و رونویسی می کردم. بدین خاطر حدود نیم متر دست نوشته از مقالات ملکی دارم. البته این را هم بگویم که معضلات زیادی برای دریافت مطبوعات، به خصوص در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران داشتم. زیرا به راحتی مطبوعات قدیمی را در اختیار مراجعان نمی گذاشتند. به جرات می توانم بگویم نزدیک یک سال و نیم به صورت تمام وقت و نزدیک دو سال و نیم به صورت پاره وقت، خود را مشغول جمع آوری و رونویسی مقالات کردم تا این که به پایان رسید.

آیا در این مجموعه نوشته ای از ملکی وجود دارد که برای نخستین بار منتشر شده باشد؟

همه این مقالات قبلا منتشر شده اند. مثلا مقالات ملکی در دوره رضاشاه در دو روزنامه «شفق سرخ» و «عراق» چاپ شده اند، اما مسئله این است که کسی از انتشار آن آگاهی نداشت. همچنین برخی از مقالات ملکی در روزنامه های «رهبر» و «مردم» که ارگان حزب توده بود منتشر شده اما طرفداران نیروی سومی او زیاد مایل نیستند این دوره از زندگی او برجسته شود و به تدریج این مقالات به فراموشی سپرده شده بود. اما به نظر من دوره تعلق خاطر فکری ملکی به حزب توده نیز یک دوره از زندگانی سیاسی اوست و باید به این موضوع پرداخته شود که ملکی در این دوران چگونه فکر می کرده و چگونه تحلیلی از اوضاع داشته است.

دشواری های مسیر تدوین و تنقیح مقالات ملکی را چگونه ارزیابی می کنید؟

قبلا گفتم از دشواری های تدوین، دستیابی به مطبوعات قدیمی در کتابخانه ها یکی از نگرانی ها و مصائب بنده بود. زیرا مسئولان بخش نشریات این سه کتابخانه مادر، به سختی مطبوعات قدیمی را در اختیار مراجعان می گذاشتند به خصوص تجربه دانشگاه تهران برای من زجرآور بود. البته ۲۵ سال از آن زمان گذشته و اوضاع کتابخانه ها بهتر شده، ولی کماکان گرفتاری ها به شکل دیگری موجود است. یکی از مشکلات این بود که اکثر مسئولان بخش نشریات، افرادی غیرفرهنگی بودند و عموما دغدغه تاریخ و فرهنگ نداشتند و به طور مثال اصلا برایشان مهم نبود که اساسا خلیل ملکی کیست و چه گفته است.

بنابراین مجاب کردن آنان و مراجعه هر روزه برای دریافت مطبوعات و پیگیری در این زمینه برای آنان غیرمعمول بود. امروزه دیجیتالی شدن منابع، ما را تا حدودی از مرارت ها و معایب رجوع به این سه کتابخانه بزرگ و بخش نشریات آنان بی نیاز کرده است. نکته دیگر این که پیدا کردن سرنخی که نشان دهد ملکی در چه تاریخی در چه نشریاتی مقاله نوشته خیلی انرژی و وقت برد. شاید برای کسانی که کتاب را ملاحظه کنند به نظر نیاید، ولی حتی نزدیکان خلیل ملکی اطلاع نداشتند که ملکی در روزنامه «عراق» مقاله نوشته است. بنابراین جست و جو و پیدا کردن مقالات در مطبوعات گوناگون وقت زیادی از من گرفت. احتمالا خواننده هیچ وقت متوجه این دشواری نخواهدشد.

به نظر شما مهم ترین ویژگی مجموعه مقاله های ملکی چیست و چه درس آموزه هایی می تواند برای امروز ما داشته باشد؟

مقاله های ملکی جدا از آن که یک دوره از تحولات تاریخ معاصر ایران را بیان می کند، ویژگی های مختلفی دارد. شما می توانید چشم انداز و افقی که در تحلیل های ملکی غلبه دارد یا ویژگی هایی چون صراحت و شجاعت و انبانی از دانش را توأمان در مقاله های او مشاهده کنید. به عنوان مثال بد نیست بدانید که ملکی طرفدار مصدق است، اما قاطع ترین و غنی ترین نقدها را نسبت به خط مشی دکتر مصدق دارد. احتمالا متد و روش سیاسی ملکی برای ایران امروز می تواند کاربرد داشته باشد. ملکی در عین اخلاقی بودن و صریح بودن، از شجاعت و دانش برخوردار است و در عین سرسختی و اهل مبارزه بودن، اهل مذاکره و گفت و گو است. این نکته ای است که برای ایران معاصر می تواند درس آموز باشد.

درباره خلیل ملکی و نیروی سوم که به فرصت طلبی محکوم می شود

استعداد از دست رفته

شخصیت های تاریخ به لحاظ اندیشه و کنش سیاسی می توانند بسته به موقعیت تحلیل کننده منفور یا قهرمان باشند. هر سیاست مدار بسته به این که دارای عقاید محافظه کار، انتقادی، سنتی، مدرن، رسمی حکومتی یا غیررسمی و حزبی است از جانب تحلیل گران مورد بررسی قرار می گیرد و اغلب برچسب های خدمت یا خیانت بر اقدامات او زده می شود. تاریخ معاصر ایران از مشروطه به بعد دارای دو شکاف تحلیلی است یعنی پهلوی ها مخالف تحلیل های سنتی بودند و جمهوری اسلامی نیز رویکردی ناقدانه به تحلیل های مدرن دارد. بنابراین در روش شناسی تحلیل اندیشه و کنش سیاسی باید بسیار محتاط بود چرا که هر تحلیل خودنمایانگر سیاستی است که می تواند به تقویت یا تضعیف جریانی کمک کند. برای این منظور می توان زندگی نامه، زمینه اجتماعی و سیاسی، زمینه فکری و مبارزه یک سیاست مدار را در شبکه های قدرت مورد تحلیل قرار داد.

ملکی در تبریز به سال 1280 در خانواده ای بازاری طرفدار مشروطه به دنیا آمد و در سال 1348 در حالی که از سوی دربار و شخص علم در دفتر او بخش تحقیقات اجتماعی کار می کرد از دنیا رفت. زمانی که از دنیا رفت مورد انتقاد همه گروه های سیاسی بود. توده و احزاب چپ او را فرصت طلب می دانستند چرا که در دهه بیست از توده انشعاب کرده بود و برای سالم ماندن جان شاه نامه نوشته بود و همیشه با علم و حتی شاه قرار ملاقات داشت و در آخر نیز در دربار کار می کرد. نهضت ملی نیز به خاطر همراهی او با مظفر بقایی و نقدهایی که بر مصدق زده بود از او دل چرکین بودند. گرایش های مذهبی نیز به خاطر تایید انقلاب شاه و مردم و همینطور رفتارهای شخصی که ضداحکام مذهبی بود او را خودی نمی دانستند و در آخر شاه و دربار نیز هرچه سعی کردند او را به استخدام خود درآورند که مروج محافظه کاری باشد نتوانستند و فضای بی اعتمادی میان ملکی و علم برقرار بود.

خلیل ملکی در کنار مظفر بقایی کرمانی در دیدار با آیت الله کاشانی

به این ترتیب ملکی از سوی همه جریان ها طرد شد و شاید به دلیل آن بود که او با هوش سرشار خود همیشه انتهای مسائل سیاسی را می دید و نمی خواست به تبعات آن تن دهد. به عنوان مثال زمانی به حزب توده پیوست اما وقتی سرسپردگی آنها به شوروی و خیانت توده در حق ایران را دید، انشعاب کرد. زمانی به نهضت ملی پیوست اما وقتی بی برنامگی و تناقض های رفتاری مصدق را دید او را مورد نقد قرار داد. وقتی فرصتی طلبی و خیانت مظفر بقایی را مشاهده کرد از حزب زحمتکشان نیز جدا شد. در ارتباطات با شاه و دربار نیز اثری از سوسیال دموکراسی مشاهده نمی کرد. به یک معنا می توان گفت خلیل ملکی آرمان گرایی سوسیالیست بود که در فکر و روی کاغذ دوست داشت برای محرومان و طبقات پایین عدالت و برای کشور دموکراسی و آزادی را تحقق بخشد.

اما زمانی که به احزاب، جریان ها و دولت نزدیک می شد با چهره واقعی سیاست یعنی زد و خورد منافع گروه های مختلف مواجه می شد که سرشت آرمانی نداشتند. درباره مستبد، توده وابسته، نهضت ملی بی برنامه و حزب زحمت کشان فرصت طلب هیچ یک به عقاید ملکی نزدیکی نداشت. ملکی از سوی دیگر در تغییر رفتارها و چرخش هایی که انجام می داد همیشه سعی می کرد استقلال ایران، عدالت برای ملت، آزادی برای کشور را به عنوان خط قرمزهای خود رعایت کند. یعنی او به جریان های قدرت نزدیک می شد تا آرمان های خود را پیاده کند اما وقتی در مناسبات واقعی قدرت قرار می گرفت، نمی توانست الزامات آنها را بپذیرد و با نقدی تند و انشعاب که درواقع گونه ای کناره گیری بود از لایه های اول قدرت حذف می شد.

میان آرمان های ذهنی او و بستر جریان های قدرت در ایران فاصله داشت و همین امر او را به سمت افسردگی و انزوا می کشاند. واقعیات تاریخ سیاسی ایران بسیار استراتژیک و بحرانی بود و او نیز در سال های 1310 تا 1332 عمده فعالیت های خود را انجام داد یعنی زمانی که ایران در معرض اشغال، تجزیه، شورش های داخلی و بی ثباتی بی پایان بود. زمانی که مجالی برای اندیشه و تفکر نبود و تنها نیروهای سیاس و اشراف واقع گرا و استخوان داری چون قوام می توانستند خود و کشور را از بحران ها نجات دهند. البته قوام نیز در پایان آبروی خود را از دست داد. فضای دهه های بیست و سی بحرانی است یعنی کشور توان نظامی و اقتصادی ضعیفی دارد و احزاب و گروه های سیاسی مختلف به جای تاکید بر منافع ملی بیشتر به دنبال سهم خواهی آرمان گرایانه هستند.

خلیل ملکی به اتفاق هیئت اجرایی حزب زحمتکشان ملت ایران در منزل آیت الله کاشانی

نخبگان اشرافی که بتوانند کشور را از وضعیت بحرانی نجات دهند توسط تحصیل کردگان آرمان گرا به حاشیه کشیده شدند و خلیل ملکی در چنین فضایی قصد اصلاح امور را داشت. ملکی سیاست مداری بود که اگر اقدامی را شروع می کرد تا آخر بر مواضع خویش ایستادگی می کرد. به اصطلاح اهل معرف بود اما سیاست با معرفت و اخلاق فردی سازگار نیست و سیاستمداران موفق اغلب محافظه کاران پراگماتیک هستند. ملکی با توجه به تحصیلاتی که در مدارس فنی داشت و بعدها نیز بورس مهندسی شیمی در آلمان را به دست آورد ذهنی پوزیتیو و علمی پیدا کرد اما از بد حادثه در خارج و داخل ایران مدام به دامن کمونیست ها می افتاد. ذهنیت علمی او به جای آن که به صورت تخصصی و در جای خویش برای توسعه کشور به کار گرفته شود اغلب پیرامون جریان های ناقد و نافی قدرت که اغلب سیاستمداران رادیکالی بودند سامان دهی می شد.

آن طور که ملکی خود می گوید، کمونیسم او را انتخاب کرد و هرچه تلاش کرد از جریان چپ خارج شود و از هر شعبه و گروه مستقل که بیرون زد و خواست نیرویی سوم باشد، نتوانست چرا که نیروی سوم نیز همان مارکسیسم بود. به یک معنا ذهنیت چپ و جهان زیست مارکسیستی باعث شد تخصص، تجربه، مهارت و همه سرمایه فکری و کنش سیاسی ملکی که می توانست در راه آبادانی و توسعه کشور هزینه شود به بیراهه ساده و پوچی کشیده شود که امروز قابل دفاع نیست. بیراهه ای که هیچ از دنیای سیاست نمی دانست و بدیهیات آن را نمی شناخت اما به باور روشنفکران توهم زده گمان می کرد می تواند خلق را به سمت آزادی و برابری راهنمایی کند غافل از این که خود ناآگاهان تاریخ بودند.

مروری بر محتوای مجموعه مقالات خلیل ملکی

مرد همیشه منشعب

مریم کامیاب: در یک روایت خلیل ملکی را می توان یکی از شخصیت های ایرانی دانست که بیشترین بدگویی های غیرمنصفانه در موردش انجام شده است. حکومت شاه به او بی اعتماد بود، مخالفان تندرو به او بی اعتنایی می کردند و یا به سخره اش می گرفتند، و چپ های استالینیست او را تحقیر و تخطئه می کردند. در روایت دیگر او چهره ای مرموز دارد که به انگلستان علاقه دارد و در روایت دیگر او از اهمیت زیادی در تاریخ معاصر ایران برخوردار نیست. اخیرا با انتشار مجموعه مقالات خلیل ملکی توسط نشر اختران، وجوه دیگری از شخصیت او نظیر میانه روی و مدارا و اهل مذاکره بودنش در عین اهل مبارزه بودنش مطرح شده است. اما مگر در این مجموعه مقالات از چه سخن رفته است که خوانندگان و مخاطبان را قانع به ارائه روایتی اخلاقی از ملکی کرده است؟

جلد اول: حزب توده

جلد اول حاوی مقالاتی است که ملکی بین 1309 تا 1325 نوشته است. در دوره اول این سال ها، زندگی سیاسی او همراه است با نخستین تجارب روزنامه نگاری اش که با نقد دستگاه اداری و حکومتی رضاشاه آغاز می شود، امری که برای او پیامدهای مخاطره آمیزی را به همراه داشت؛ این پیامدها با قطع بورس تحصیلی و اخراج از آلمان آغاز می شود و با دستگیری اش به همراه گروه موسوم به « 53 نفر» خاتمه می یابد. دوره دوم زندگی سیاسی او بعد از شهریور 1320 است. زندگی سیاسی و روزنامه نگاری اش با حزب توده و مطبوعات وابسته به آن شروع می شود. او در مطبوعات حزب توده نظراتی در نقد دوران رضاشاهی مطرح می کند و در چارچوب برنامه های حزب توده به فعالیت و ارائه مقالات سیاسی می پردازد.

جلد دوم: انشعاب

مقالات جلد دوم مربوط به بازه زمانی آبان 1325 تا شهریور 1330 است. در این مقالات زمینه های فکری جدایی ملکی از حزب توده بیان می شود. با انشعاب از حزب توده دگرگونی اساسی در نحوه تحلیل های سیاسی و فکری او رخ می دهد. ملکی از تحلیلگر حزب توده به تئوریزه کننده نهضت ملی شدن صنعت نفت مبدل می شود و در چارچوب نهضت ملی شدن صنعت نفت به نقادی تئوریک- سیاسی حزب توده پرداخته و با انتقادهای اساسی پایه ها و بنیادهای فکری و سیاسی حزب توده را به چالش می کشد. سلسله مقالات «برخورد آراء و عقاید» از جمله موارد آن تحلیل های انتقادی است.

جلد سوم: حزب زحمتکشان

مجلد سوم از مجموعه مقالات بین شهریور ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۱ نگاشته شده است. ملکی مقالات تئوریک زیادی در این دوره منتشر کرد و چون به ضرورت وجود یک حزب پیشرو در چارچوب اهداف نهضت ملی شدن نفت پی برده بود حزب زحمتکشان را به همراه یکی از رهبران نهضت ملی پایه گذاری کرد و بدین طریق یکه تازی حزب توده را در عرصه های سیاسی- اجتماعی به چالش کشید. او مقالات و مطالب زیادی در چارچوب نظرات حزب زحمتکشان ارائه داد که در دو محور اساسی قابل تمییزند: به چالش کشیدن و نقد حزب توده و ارائه راهکارها برای جبهه ملی و نهضت ملی برای حل و فصل معضلات مبتلا به نهضت ملی شدن صنعت نفت.

جلد چهارم: نیروی سوم

مقالات جلد چهارم از آبان 1331 آغاز و در آذر 1335 به پایان می رسد. ملکی مقالات خود را در این دوره بعد از جدایی از دکتر بقایی در چارچوب حزب زحمتکشان نیروی سوم ارائه داد. در این دوره زمانی او علاوه بر مبارزه تئوریک و سیاسی با حزب توده به نقد برخی رهبران جداشده از نهضت ملی شدن نفت که مخالف دکتر مصدق بودند می پردازد. او همچنین با روشی خاص علاوه بر ارائه مقالات متعدد در حمایت از دکتر مصدق در تقابل با دربار، حزب توده و مخالفان جدا شده از نهضت ملی، به نقد دکتر مصدق و سیاست های ناکارآمد او در تداوم نهضت ملی شدن نفت پرداخته و بعد از کودتای 28 مرداد و شکست دکتر مصدق، رهبران جبهه ملی و دکتر مصدق را به علت به ناکامی کشاندن اهداف نهضت ملی شدن صنعت نفت مورد انتقاد قرار می دهد.

جلد پنجم: جامعه سوسیالیست ها

مقالات جلد پنجم مربوط به دوران بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ است. بین آذر ۱۳۳۵ تا تیر ۱۳۴۶ تحولاتی مانند حوادث مربوط به احیای جبهه ملی دوم و سوم و تشکیل جامعه سوسیالیست ها به وقوع می پیوندد. ملکی سعی می کند با توجه به شکست نهضت ملی و سرخوردگی در بین نیروهای سیاسی و اشتیاق جامعه به اصلاحات عمیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به ارائه نظرات و مقالات خود بپردازد. او با تشکیل جامعه سوسیالیست ها می خواست در جبهه ملی دوم به تداوم اهداف سیاسی خود در چارچوب نهضت ملی ایران دست یابد.

مخالفت اعضای جبهه ملی دوم با او این روند را به ناکامی می کشاند، ولی او در مواجهه با تحولاتی مانند اصلاحات ارضی و انقلاب سفید منفعل نبود و فعالانه به نقد و بررسی آن پرداخت و راهکارهای متعدد برای بهتر شدن اصلاحات ارائه داد. او همچنین با توجه به سرخوردگی در بین نیروهای سیاسی چپ و گرایش این گروه ها به الگوهای سوسیالیستی چین و غیره، این گرایش را به نقد کشید و راهکار جدیدی را ارائه داد که مورد توجه قرار نگرفت.