غیبت سوال برانگیز ظریف در اجلاس داووس

زینب اسماعیلی در روزنامه شرق نوشت: بعد از پنج سال حضور مستمر محمدجواد ظريف و معاونانش در اغلب مجامع مهم جهان، وزير خارجه ايران امسال در اجلاس داووس حضور پيدا نکرد. من به‌عنوان خبرنگار از شنيدن اين خبر تعجب کردم، چون محمدجواد ظريف و مجموعه دستگاه ديپلماسي را در سال‌هاي دولت يازدهم و يک سال دولت دوازدهم اين‌گونه دريافته بودم که از هيچ فرصتي براي ارائه مواضع جمهوري اسلامي به‌راحتي چشم‌پوشي نمي‌کنند؛ اين ‌را مي‌توان در حضور جدي مقامات ايراني در اغلب مجامع بين‌المللي سال‌هاي اخير ديد. زماني که جواد ظريف سکان ديپلماسي را در دست گرفت، تقريبا هيچ کشوري نگاه مثبتي به ايران نداشت.

بعد از طرح‌هاي رئيس دولت قبل درباره «تغيير مديريت جهان» و بلواي بي‌حاصل «هولوکاست»، سياست عمومي موجود در جهان «هراس از ايران» ‌بود، رسانه‌هاي غربي نيز آن‌چنان هيزم اين آتش را پرفروغ کرده بودند که نزديکي به ايران، بيم سوختن مي‌داد. در آن مقطع، دولت جديد به‌ويژه دستگاه ديپلماسي بايد نشان مي‌داد اين نگاه دولت تازه روي‌کار‌آمده نيست، زیرا نگاه غالب همه مردم ايران نيز نيست. برنامه هسته‌اي ايران براي جهان معضلي بود و ظريف و تيمش بايد معضل را حل مي‌کردند. همين‌ها و مسائل منطقه، تروريسم و خشونت فراگير در جهان و هزار مسئله ديگر موجب مي‌شد نمايندگان ايران در همه نشست‌ها حضور پيدا کنند. اجلاس داووس در اين بين جايگاه متفاوت‌تري در مقایسه با نشست‌هاي ديگر داشت، نشستی اقتصادي و محل حضور سرمايه‌گذاران و بانکداران و رؤساي دولت‌هاي قدرتمند و جايي براي ارائه و معرفي اقتصاد ايران بود.

فرصتي که حسن روحاني، رئيس‌جمهوري، در سال ٩٢ از آن به‌خوبي استفاده کرد و از همه خواست به ايران سفر کنند. سال‌هاي بعد مأموريت ويژه را خود ظريف انجام داد، در‌حالي‌که در يک ‌سو کنار صحنه شطرنج مذاکره هسته‌اي مشغول جابه‌جاکردن مهره‌ها، سرباز و فيل و وزير بود، در ديگر سو، صحنه مذاکره سوريه در جاي‌جاي اروپا باز بود، وزير خارجه فرصت داووس و بعد اجلاس امنيتي مونيخ را از دست نمي‌داد، حتي از اين فرصت براي فشار بر مذاکره‌کنندگان هسته‌اي نيز استفاده مي‌کرد؛ اما همان دولت و همين وزير را چه شده که اکنون به اجلاس داووس نرفته ‌است.

مي‌گويند براي اجرائي‌کردن موضوع تغيير ساختار وزارت خارجه که چند روز است شروع شده اين تصميم گرفته ‌شده است. به نظر عذر بدتر از گناه مي‌آيد. اگر در ساختار عريض و طويل وزارت ‌خارجه که ماه‌هاست در حال دست‌وپنجه‌نرم‌کردن با تغيير ساختار است دو روز غيبت وزير موجب سردرگمي اعضا و تعطيلی کارها مي‌شود، بايد از همين ابتدا فاتحه اين ساختار را خواند. با وجود اينکه وزير خارجه مقامي است که اغلب بايد به سفرهاي کاري برود اين ساختار بايد به انجام امور محوله با غيبت وزير و حضور قائم‌مقام عادت داشته باشد؛ اگرچه شايد اين تنها دليل اعلامي باشد و دليل واقعي حضورنیافتن، چيز ديگري باشد. اکنون چهل‌و‌هشتمين اجلاس داووس در سه روز در داووس سوئيس برگزار شد، سخنراني ميهمانان عرب کاملا ضد ايراني پيش رفت و ملاقات‌هاي دونالد ترامپ هم در حاشيه داووس يک لبه ضد ايراني و ضد برجامي داشت.

شايد بودن جواد ظريف در اين اجلاس نمي‌توانست خيلي در تغيير فضاي اين ملاقات‌ها و سخنراني‌ها مؤثر باشد، اما دست‌کم مي‌توانست اندکي فضا را به سمت ايران متمايل کند، زیرا در اغلب مجامع بين‌المللی عرب‌ها بر همين سبيل بوده‌اند و آمريکايي‌ها هم بر همين فرمان مي‌راندند. همه اينها زماني حساسيت اين غيبت را بيشتر مي‌کند که بدانيم براي همراه‌کردن فعالان عرصه سياسي و اقتصادي جهان با برجام، اقتصاد و سياست ايران، کمتر از چهار ماه فرصت داريم. همه گمانه‌ها بر اين است که ماه مي‌ (ارديبهشت پيش‌ِرو) برجام وارد دست‌انداز جدي ترامپ مي‌شود و اين يعني زمان کمي براي نجات يا اثبات حقانيت ايران در جريان اجراي تعهدات هسته‌اي داريم؛ اما آقاي وزير و همراهانش به بهانه اجراي تغيير ساختار وزارت خارجه از اين فرصت چشم‌پوشي کردند.

برخي نزديکان دستگاه ديپلماسي مي‌گويند ظريف در مسکو با روسيه و در بروکسل با اروپايي‌ها بر سر برجام، اتمام حجت کرده و حالا زمان آن است که اروپا با آمريکا درباره برجام به نتيجه‌ برسند، ازاين‌رو حضور وزير خارجه ايران را بي‌نتيجه مي‌دانند؛ اما شايد بي‌راه نباشد که بگوييم بخشي از کار ديپلماسي همين تلاش‌هايي است که ممکن است تغيير چنداني در کليت موضوع ايجاد نکند، اما حتي اگر کليت صحنه را به‌گونه‌اي ديگر ترسيم کند، مي‌توان گفت موفق بوده است. در تمام دو سالي که از اجراي برجام مي‌گذرد، اغلب حرف‌ها و مواضع، تکراري بوده و در همه آنها از بدقولي آمريکا سخن گفته شد، اين‌بار چه شد که از اين فرصت استفاده نکردند. آيا دستگاه ديپلماسي هم از نجات برجام قطع اميد کرده است؟