باوند: روسیه عاشق قطع روابط ایران و غرب است!

داوود هرمیداس‌باوند- استاد روابط بین‌الملل در روزنامه شرق نوشت: بعد از توافق شش قدرت جهانی با ایران بر سر برنامه هسته‌ای و آغاز توافق برجام، تصور این بود که آثار و تبعات مثبت برجام و گسترش تعاملات خارجی، فضای کشور را مساعد می‌کند.

ایران و ایالات متحده در ماجرای برجام، دو کشور اصلی مذاکره‌کننده بودند. فضای مثبت این ارتباط مستقیم و بی‌واسطه سبب شد چند زندانی میان ایران و آمریکا مبادله شود. پیش از آن در ماجرای ورود ملوانان آمریکایی به آب‌های سرزمینی ایران و بازداشت آنها هم، کانال مستقیم تماس میان ظریف و جان کری و البته رفتار منطقی سپاه، باعث شد مسئله ابعاد سیاسی پیدا نکند.

به‌هرحال در همان زمان تأکید کردم برجام بستر لازم برای ایجاد تغییر در روابط ایران و آمریکا را مهیا می‌کند، اما حتما برای ایجاد ثبات در روند سیاست خارجی باید به سمت حل مسائل دو کشور حرکت کرد و اگر روابط براساس احترام متقابل، عادی نشود، کوچک‌ترین تغییر در آمریکا می‌تواند میان دو کشور مسائلی جدی ایجاد کند. برآورد آمریکا حاکی از این است که امنیت خاورمیانه با مواضع ایران گره خورده است. برجام با وجود کارشکنی مجلس نمایندگان آمریکا، در دوران اوباما می‌توانست زمینه همکاری اقتصادی دو کشور را فراهم کند.

وزیر نفت ایران از شرکت‌های آمریکایی دعوت کرد به ایران بیایند و ازآنجاکه چین و اتحادیه اروپا برای سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی در ایران پیش‌قدم بودند، شرکت‌های آمریکایی نیز خواستار رفع محدودیت‌های همکاری با ایران بودند و برای مثال بویینگ توانست مجوز اوفک برای تجارت با ایران را دریافت کند. در همان زمان در ایران و آمریکا، لابی‌ها و برخی گروه‌ها مانع جدی بر سر بهبود روابط به شمار می‌رفتند، اما موج مثبت برجام، بهبود شرایط اقتصادی ایران، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و بهبود گردشگری، می‌توانست قوی‌تر از این گروه‌ها عمل کند.

برخی گروه‌ها در ایران در کنار لابی اسرائیل و نمایندگان جمهوری‌خواه مجلسین آمریکا علاقه‌مند به شکست برجام به‌عنوان میراث دموکرات‌ها برای پیروزی خود در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا بودند. شاید در آن مقطع می‌شد با سرعت عمل بیشتری حرکت کرد. می‌دانیم تصمیم‌ها برای تنش‌زدایی در رابطه با آمریکا را مقامات ارشد کشور می‌گیرند و در آن مقطع با نگاه مثبت به این ماجرا نگریسته شد.

اگر آثار و تبعات مثبت برجام و گسترش تعاملات خارجی ادامه می‌یافت، این احتمال جدی وجود داشت که مقامات ارشد تصمیم‌گیرنده، نگرش خود در بی‌اعتمادی به آمریکا را تغییر دهند. این امکان وجود داشت ادامه این همکاری در موضوع سوریه دنبال شود، حتی اگر برخی کشورها به‌صورت غیرمستقیم دنبال کارشکنی در حل مسئله از طریق گفت‌وگوی میان ایران و آمریکا شوند، در آن صورت هیچ احتیاجی به حضور روسیه در سوریه و امتیازگیری این کشور از ایران نبود. حتی برجام، رابطه ایران با کشورهای عربی را تغییر داده بود.

در گذر تاریخ هر زمان زمینه برای بهبود روابط میان ایران و آمریکا فراهم شد، برخی کشورهای عربی در نگاه اول نگران شده‌اند، اما به‌تدریج به‌سوی بهبود روابط خود با ایران حرکت کرده‌اند. خدشه در روابط ایران و غرب، آرزوی عرب‌ها و اسرائیل و حتی روسیه و چین است و بهبود روابط ایران و آمریکا در آرایش سیاسی منطقه تأثیر بسزایی خواهد داشت.

اجرای برجام و بهبود روابط ایران و آمریکا، موضع‌گیری عرب‌ها و طرح ادعای دخالت ایران در عراق، یمن، سوریه، بحرین و لبنان را تعدیل کرد و ایران و عربستان توافق کردند از ابزار نفت برای تضعیف یکدیگر که تضعیف بازار نفت معنا می‌شد، پرهیز کنند. انتخاب ترامپ به ریاست‌جمهوری آمریکا، این روند را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد. او در مبارزات انتخاباتی خود بارها برجام را به‌عنوان برگ برنده دموکرات‌ها به باد انتقاد گرفت.

در نزدیک به دو سال گذشته نیز از هر فرصتی برای حمله به ایران بهره گرفته که اوج آن در اعلام خروج از برجام و برقراری دوباره تحریم‌های این کشور مشاهده شد. دو روز قبل ترامپ در نشست خبری با نخست‌وزیر ایتالیا در پاسخ به سؤالی درباره ایران، از مذاکرات بدون پیش‌شرط سخن گفت.

به نظر می‌رسد با توجه به رفتار و عملکرد او و تیم همراهش در کاخ سفید، او خروجی مذاکره‌ با ایران را پیشاپیش یک پیروزی برای آمریکا محاسبه کرده است. او در شرایطی از مذاکره بدون پیش‌شرط سخن گفته که وزیر خارجه تازه‌واردش چندی قبل 12 شرط برای ایران تعیین کرده بود که با واکنش‌های داخلی و خارجی مواجه شد. معمولا تلاش دو طرف مذاکره این است که هیچ‌یک احساس تهدید‌شدن از سوی طرف مقابل را نداشته باشد.

به‌هرحال مشکلاتی که بعد از خروج آمریکا از برجام ایجاد شده و فضای روانی ناشی از آن برای اقتصاد ایران، در بسیاری از رسانه‌های دنیا مورد بحث قرار گرفته است. جهش نرخ دلار و کاهش ارزش ریال، ایرانیان را نگران کرده و فرار سرمایه از ایران را در پی داشته است.