توضیح وزارت خارجه درباره شکایت ایران از آمریکا

خبرگزاری مهر: وزارت امور خارجه توضیحاتی را در خصوص روند و چگونگی شکایت جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده ارائه کرد.

در اطلاعیه وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران آمده است:

جلسه استماع برای رسیدگی به درخواست ایران مبنی بر صدور دستور موقت در پرونده نقض تعهدات آمریکا به موجب عهدنامه مودت، روابط اقتصادی و حقوقی کنسولی (موضوع شکایت جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده آمریکا)، این هفته از دوشنبه پنجم شهریور تا پنجشنبه هشتم شهریور ۱۳۹۷در مقر دیوان بین المللی دادگستری در لاهه برگزار خواهد شد.

این پرونده با همکاری مشترک وزارت امور خارجه و مرکز امور حقوقی بین المللی ریاست جمهوری و با بهره گیری از برجسته ترین وکلا و حقوقدانان داخلی و خارجی تنظیم و به دیوان بین المللی دادگستری ارائه شده است.

1- موضوع شکایت جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحدۀ آمریکا چیست؟

جمهوری اسلامی ایران از همه ابزارها و ظرفیت های موجود در عرصه بین المللی برای پیگیری و مقابله با اقداماتِ مغایر با حقوق بین الملل آمریکا بهره برداری نموده و در این مسیر از هیچ تلاشی فروگذار نمی نماید.

در این مورد خاص، موضوع شکایت اِعمال مجدد تحریم های اقتصادی توسط ایالات متحده طی تصمیم ۱۸ اردیبهشت (۸می ۲۰۱۸) رئیس جمهور آمریکا و تشدید تحریم ها است.

اگرچه بسیاری از تحریم های موضوع این دعوای وفق برنامه جامع اقدام مشترک رفع شده بودند و مجددا اعمال شدند، لکن موضوع این شکایت ارتباطی به نقض برجام نداشته، بلکه به دلیل آن است که این تحریم ها مغایر با عهدنامه ۱۳۳۴میان دو کشور و ناقض مفاد این معاهده صورت گرفته و از این جهت علیه آمریکا شکایت شده است.

نقض برجام توسط آمریکا به دلیل خروج این کشور از آن و اعمال مجدد تحریم ها توسط طرف های باقیمانده برجام طی سازوکار کمیسیون مشترک در حال پیگیری است.

2- در کدام مرجع قضایی بین المللی از ایالات متحدۀ آمریکا شکایت شده است؟

دیوان بین المللی دادگستری واقع در شهر لاهه در کشور هلند. این محکمه یک دادگاه بین المللی است که از سال ۱۹۴۵تاکنون به شکایت کشورهای عضو منشور ملل متحد از یکدیگر رسیدگی میکند.

این دیوان رکن قضایی اصلی سازمان ملل متحد می باشد که از صلاحیت ترافعی در دعاوی بین الدولی و صلاحیت مشورتی در پاسخ به سئوالات حقوقی ارکان و آژانس های تخصصی ملل متحد برخوردار است.

فقط دولت ها می توانند علیه دولت های دیگر نزد دیوان شکایت کنند، البته به شرطی که دیوان در خصوص آن شکایت، پیش از هر چیز صلاحیت خود را احراز کند.

3- آیا دیوان برای هر گونه شکایتی که دولتها به آن ارجاع می دهند، صلاحیت رسیدگی دارد؟

خیر، دیوان بین المللی دادگستری نمی تواند به شکایت یک دولت علیه دولت دیگری رسیدگی کند، مگر آنکه در ابتدا و پیش از هر چیز، صلاحیت خود را برای رسیدگی قضایی به آن دعوا احراز کرده باشد.

احراز صلاحیت دیوان نیز به سه صورت متصور است: یا آنکه دولتی از قبل اعلامیه پذیرش صلاحیت اجباری دیوان را از قبل صادر کرده باشند. یا آنکه دو دولت با یکدیگر توافق کنند که یک موضوع خاص را به دیوان ارجاع دهند.

یا آنکه در معاهده ای که دو دولت به آن متعهد هستند، صلاحیت دیوان برای رسیدگی به اختلافات ناشی از آن پذیرفته شده باشد. شکایت حاضر نیز از آن رو صورت گرفته که در معاهده مودت ۱۳۳۴ تصریح شده است که هر یک طرفین می توانند اختلافات ناشی از تفسیر یا اجرای این معاهده را به دیوان بین المللی دادگستری ارجاع دهند.

4- آیا پیش از این نیز ایران نزد دیوان بین المللی دادگستری در دعاوی دیگر حاضر بوده است؟

این نخستین بار نیست که ایران برای دادخواهی به این مرجع مراجعه کرده است؛ پیشتر ایران سه بار علیه ایالات متحدۀ آمریکا شکایت کرده است:

یک بار در سال ۱۳۹۵در خصوص توقیف دارایی های ایران، یک بار پس از بمباران سکوهای نفتی کشورمان توسط ایالات متحده ۱۳۷۱ و دیگری پس از سانحه هواپیمای ایرباس در تاریخ ۱۲تیر ۱۳۶۷ که منجر به شهادت شمار زیادی از هموطنانمان شد ۱۳۶۸ .

یک بار هم انگلستان در سال ۱۳۳۰بواسطۀ ملی شدن صنعت نفت و یک بار ایالات متحده به دلیل تسخیر لانۀ جاسوسی در تهران در سال ۱۳۵۸ علیه کشورمان در دیوان بینالمللی دادگستری لاهه اقامۀ دعوا کرده اند.

5- بر چه مبنای حقوقی بین المللی از ایالات متحدۀ آمریکا شکایت شده است؟

بر مبنای نقض تعهدات بین المللی آمریکا وفق مواد (۱)، ۴،(۱)، ۷، (۱)، ۸، (۲)، ۸(۲)، ۹ و (۱) ۱۰ معاهده مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی بین ایران و ایالات متحدۀ آمریکا که در سال ۱۳۳۴بین طرفین به امضاء۳ رسیده است.

رفتار عادلانه و منصفانه با اتباع و شرکتهای ایرانی، عدم ایجاد محدودیت بر پرداخت و نقل و انتقالات مالی، آزادی واردات، صادرات و حمل و نقل کالا و آزادی تجارت و کشتیرانی از جمله مواردی است که در مواد فوق ذکر شده است و دولت آمریکا با وضع مجدد تحریمها آنها را نقض کرده است.

6- در شرایط کنونی آیا معاهده «مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی» بین ایران و آمریکا کماکمان معتبر است؟

آری. این معاهده هنوز توسط هیچ یک از طرفین فسخ نشده است؛ عنوان «مودت» نباید ما را به اشتباه بیاندازد. تعهدات مختلفی از قبیل آزادی تجارت، واردات و صادرات، حقوق کنسولی و ... در این معاهده پیش بینی شده است.

این عهدنامه برای ده سال پس از لازم الاجرایی معتبر بوده و پس از آن تا زمانی که یکی از طرفین فسخ آنرا اعلام نکند معتبر خواهد بود. در صورت اعلام فسخ معاهده برای یک سال معتبر خواهد بود.

پیش از این ایالات متحده در دعوای تسخیر لانه جاسوسی در تهران و جمهوری اسلامی ایران در پرونده سکوهای نفتی مبنای شکایت خود را این معاهده اعلام کرده بودند و دیوان برمبنای آن ضمن تائید صلاحیت، به شکایت رسیدگی کرده بود.

دلیل استناد ایران به این معاهده هم چنین به این دلیل بوده است که در معاهده مودت پیش بینی شده است که اختلافات ناشی از تفسیر یا اجرای آن نزد دیوان بین المللی دادگستری قابل ارجاع و پیگیری است و لذا همان طور که گفته شد، در این چارچوب صلاحیت دیوان قابل احراز است.

7- در صورت صدور رأی به سود کشورمان چه خواهد شد؟

در دادخواست کشورمان علیه ایالات متحدۀ آمریکا درخواست شده است دیوان مسئولیت بینالمللی ایالات متحدۀ آمریکا به واسطۀ نقض پیمان ۱۳۳۴مودت بین دو کشور در نتیجۀ وضع مجدد تحریمها را اعلام کرده و از آمریکا بخواهد خسارات وارد شده به کشورمان را جبران نماید.

8-رسیدگی های دیوان بین المللی دادگستری چه زمانی شروع شده و چه زمانی پایان خواهد یافت؟

کشورمان در تاریخ ۲۵تیر ۱۳۹۷ دو سند تقدیم دیوان کرد؛ یکی «دادخواست» تنظیم شده علیه ایالات متحدۀ آمریکا که حاوی تشریح مسئولیت بین المللی این دولت و نقض پیمان مودت است و دیگری «درخواست» از دیوان برای صدور دستور موقت که در صورت تحقق آمریکا موظف خواهد بود از اِجرای تحریم ها تا زمان صدور رأی نهایی خودداری کند.

در حال حاضر دیوان در حال رسیدگی به درخواست قرار موقت است. پس از جلسات استماع قرار موقت که این هفته در لاهه برگزار می شود، در فاصله کمتر از یک ماه دیوان قرار موقت خود را صادر می کند.

پس از آن، رسیدگیِ معمول به این پرونده آغاز خواهد شد که همانند سایر رسیدگیهای دیوان بین المللی دادگستری زمانبر است. مدت زمان اعلام رای نهایی دیوان بستگی به عوامل مختلف به ویژه درجه همکاری اطراف دعوی دارد.

9- آیا آراء صادره از سوی دیوان بین المللی دادگستری دارای ضمانت اجراست؟

ضمانت اجرای آراء محاکم قضایی در حقوق بینالملل با انچه در نظام داخلی با آن مواجه هستیم متفاوت است. مع ذلک کشوری که در دیوان بین المللی دادگستری محکوم می شود، هزینه سیاسی و اعتباری زیای را برای نادیده انگاشتن رای دیوان می پردازد.

ضمن آنکه سایر دولت ها نیز معمولا در روابط بین المللی خود به یافته ها و آرای دیوان بین المللی دادگستری اعتنا می کنند.

البته طبق مادۀ ۹۴ منشور سازمان ملل متحد آراء صادره توسط دیوان بین المللی دادگستری برای اعضای سازمان ملل لازم الاجراست و در صورت عدم اجرای تعهدات مندرج در آن توسط هر یک از طرفین دعوا، طرف دیگر میتواند موضوع را به شورای امنیت ارجاع دهد. در این صورت، شورای امنیت نیز اقدام به صدور توصیه نامه یا اتخاذ تصمیم خواهد کرد.

10- برنامه جلسه استماع درخواست قرار موقت چیست و به چه طریق قابل پیگیری است؟

جلسه استماع عمومی درخصوص صدور دستور موقت در پرونده نقض تعهدات عهدنامه مودت روابط اقتصادی و حقوقی کنسولی (جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده آمریکا) از تاریخ دوشنبه ۲۷ الی پنجشنبه ۳۰ اوت۲۰۱۸ ( پنجم الی هشتم شهریور ۱۳۹۷)در مقر دیوان بین المللی دادگستری در لاهه برگزار خواهد شد.

اطلاعات تکمیلی در خصوص زمان بندی رسیدگی دیوان به پرونده ها از طریق تارنمای آن (بخش اطلاعیه های مطبوعاتی و رسانه ها) قابل دسترس است.

11- اسناد دیوان بین المللی دادگستری در کجا قابل دسترسی هستند؟

اسناد دیوان از جمله احکام و قرارهای دیوان به زبان های انگلیسی و فرانسوی بر روی تارنمای این مرجع قضایی به نشانی www.icj-cij.org در دسترس هستند.