شایعه بارور کردن ابر‌های سیل‌آسا صحت دارد؟

روزنامه ایران نوشت: «چند شلیک مواد هسته ساز به داخل ابرهای مستعد بارش از داخل هواپیما یا پهپاد، تشکیل و رشد بلورهای یخ و در نهایت افزایش بارندگی» این خلاصه‌ای است از روند بارورسازی ابرها که برخی رسانه‌ها شایعه کرده‌اند که سیل آسا بودن بارش‌های اخیر در نتیجه اجرای این فرآیند است.

مسئولان این ادعا را رد می‌کنند. شواهد موجود هم نشان می‌دهد که بارش‌های سیل آسای بهاری نتیجه بارورسازی ابرها نبوده است اما برای بررسی فنی‌تر موضوع سراغ فرید گلکار، مدیر مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها رفته‌ایم. او می‌گوید که بارورسازی ابرها ۲ سال است که انجام نشده اما اجرای این عملیات هم شروطی دارد که با توجه به آن، ما اجازه بارورسازی در شرایط کنونی را نداشتیم.

آیا در یک ماه اخیر بارورسازی ابرها انجام شده است؟

خیر نه تنها در یک ماه اخیر بلکه در دو سال گذشته هیچ پروژه عملیاتی جدی و گسترده‌ای در کشور اجرا نشده است. تمام اقدامات ما در این مدت مربوط به تست، ایجاد زیرساخت، آزمایش و آماده‌سازی برای سال آبی 99-98 بوده که این سال از مهرماه 1398 شروع می‌شود. ضمن آن‌که در این زمینه دو شرط برای اجرای بارورسازی ابرها وجود دارد. نخست آنکه، اگر در هر شرایطی اخطار رسمی سازمان‌های معتبر مانند هواشناسی و یا سازمان مدیریت بحران کشور صادر شود که نشان دهد افزایش بارش‌ها منجر به بروز سیل خواهد شد، بارورسازی ابرها ممنوع است. در این باره ما پروتکل توقف عملیات داریم و با هر اخطاری از این سازمان‌ها باید پروژه را متوقف کنیم. در 20 سال گذشته این موضوع را رعایت کرده‌ایم و همچنان به آن پایبند هستیم.

نکته دوم که خیلی مهم است و نشان می‌دهد که بارش‌های اخیر به هیچ وجه در نتیجه بارورسازی ابرها رخ نداده، شدت و مدت اثرگذاری این عملیات است. بازه زمانی اثرگذاری بارورسازی ابرها فقط چند ساعت است. این اقدام حدود یک تا 3 ساعت اثر بخشی دارد. موادی که در ابر تزریق می‌کنیم اثر کوتاه مدت دارد و فضایی هم که این عملیات می‌تواند پوشش دهد محدود است و در قالب همین ظرف می‌گنجد. یعنی اگر اثرگذاری حداکثر 2 ساعت و سرعت حرکت سامانه هم حتی 70 کیلومتر بر ساعت باشد، بارورسازی فقط حدود 140 کیلومتر اطراف خود را می‌تواند تحت پوشش قرار دهد. لذا چه مقیاس زمانی و چه مقیاس مکانی محدودیت دارد و نمی‌توان کل کشور را درگیر بارورسازی ابرها دانست.

اما اکنون شدت بارش‌ها فوق العاده زیاد است و اگر هم ما پروژه‌ای برای اجرا آماده کرده بودیم، بر اساس شرط اول اجازه اجرای این پروژه را نداشتیم.

برخی از رسانه‌ها ادعا کرده‌اند که ایران در این زمینه قراردادی با روس‌ها امضا کرده که همزمان با ورود این سامانه بارش‌زا به کشور انجام شده است، پس شما این اظهارات را رد می‌کنید؟

قراردادی که ما با روس‌ها داشتیم متعلق به سال‌های 1377 تا حداکثر 1386 بود و پروژه انتقال فناوری از روسیه متعلق به آن زمان است و از سال 1386 این همکاری تمام شده است. یعنی آن سال آخرین باری بود که ما پروژه مشترک با روس‌ها انجام دادیم. نه فقط روس‌ها بلکه تمام کشورها. از آن سال ما به صورت مستقل و با کمک نیروهای داخلی، تجهیزاتی که در اختیارمان بوده و هواپیما و پرسنل متعلق به کشور ایران این پروژه‌ها را دنبال کرده‌ایم و کشوری در عملیات‌های ما دخیل نیست؛ مگر در بخش مشاوره.

برخی هم مدعی شده‌اند که بارورسازی ، کار کشورهای همجوار بوده و بارش‌های آن در ایران رخ داده است. آیا امکان بارورسازی در کشورهای همسایه و وقوع بارش در ایران هست؟

خیر. به این شکل کنونی ممکن نیست. اگر فرض را هم روی این بگذاریم که کشور هم‌مرز با استان‌های ما این اقدام را انجام داده، نباید بارش‌های سیل آسا را دراستان‌های مرکزی مشاهده می‌کردیم. برای مثال کشوری که می‌توانسته است در بارش‌های خوزستان اثر بگذارد عراق بوده یا از منطقه خلیج فارس این کار را انجام داده است. اما اگر توطئه علیه ایران بوده نباید عراق هم درگیر سیل می‌شد. یا در مورد ترکیه و افغانستان که خودشان هم درگیر سیل شدند. الآن خیلی از مناطق عراق هم سیل زده شده‌اند.

ضمن آن‌که از لحاظ زمان و وسعت همان‌طور که اشاره شد، آثار باروری ابرها خیلی کمتر از آنچه رخ داد، است. وسعت عملیات از نقطه‌ای که پروژه بارورسازی اجرا می‌شود، 150 کیلومتر می‌توانست باشد، اما ما در استان‌های مرزی فقط گرفتار سیل نشدیم. در شرق، جنوب، شمال، غرب و مرکز کشور درگیر سیل شدیم و احتمال تکرار این فاجعه هنوز در روزهای آتی وجود دارد. اگر بارش‌های اخیر نتیجه بارورسازی ابرها در کشورهای همجوار بود، دراستان‌هایی مثل سمنان، اصفهان و فارس نباید سیل رخ می‌داد. 25 استان کشور این فاجعه را تجربه کردند. آیا تمام این استان‌ها مرزی هستند؟

قبول دارم که امکان دارد و می‌شود در مرز بارورسازی ابرها انجام شود و در ایران بارش ها اندکی بیشتر شود اما در یک مدت زمان محدود و برای یک فاصله مشخص. الآن چند روز است که در یک فضای گسترده برای مدت طولانی شاهد بارش هستیم.

یکی از اساتید در این باره می‌گفت «خشکسالی حاصل تغییرات اقلیمی است اما وقتی رخ می‌دهد، مردم دنبال عوامل فراطبیعی می‌گردند و ترسالی هم می‌شود به دنبال همین هستند.» درحالی که سیل در هر کشوری ممکن است رخ دهد. ربطی به پیشرفته و توسعه یافته بودن کشور ندارد.

آیا در نقشه‌های هواشناسی امکان مشاهده این بارش‌های سیل آسا بود؟

بله. پیش‌بینی‌های بلند مدت اقلیمی که برای 3 تا 6 ماه گذشته بود، نشان می‌داد که بارش‌ها در مقطع کنونی بالاتر از نرمال است هرچند که پیش‌بینی‌ها به این اندازه نبود. اما در پیش‌بینی‌های هواشناسی که کوتاه مدت و کمتر از 10 روز را گزارش می‌دهد و دقت بیشتری دارد، نسبت به این پدیده هشدار داده بودند. این پیش‌بینی‌ها در 3 روز مانده به وقوع بارش دقت بسیار بالاتری دارد مشخص بود که قرار است بارش‌های بالاتر از حجم نرمال رخ دهد. همه اخطارها براساس این پیش‌بینی ها بود.

به شما اخطار داده بودند که بارورسازی ابرها انجام نشود یا اینکه می‌دانستند مرکز،عملیاتی برای اجرا در این بازه زمانی ندارد؟

خیر اخطاری دریافت نکرده بودیم اما ما همیشه اطلاعیه‌های هواشناسی را دریافت می‌کنیم و آن را در دستور کار قرار می‌دهیم. اگر قرار بود بارورسازی انجام دهیم مطابق با این اطلاعیه متوقف می‌شد.