احتمال جایگزینی این تیم به جای ایران در جام جهانی

ورزش سه: پس از اظهارات وزیر ورزش درخصوص عدم شرکت تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی، روزنامع اتلتیک گزارش طولانی را در این خصوص منتشر کرده و نوشته است:

تیم ملی ایران پیش‌تر سهمیه حضور در جام جهانی 2026 را که قرار است در آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار شود به دست آورده است، اما در هفته‌های اخیر و در پی حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، ابهام‌هایی درباره حضور این تیم در مسابقات ایجاد شده است.

این حملات که از 28 فوریه آغاز شد، به گفته منابع محلی به شهادت رهبر ایران، حضرت آیت‌الله علی خامنه‌ای، و بیش از هزار غیرنظامی انجامید و موجب تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه شد. پیامدهای این بحران حتی برنامه‌های فوتبالی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار داده و از جمله آماده‌سازی تیم ملی عراق برای پلی‌آف مقدماتی جام جهانی که قرار است 31 مارس در مکزیک برگزار شود با اختلال روبه‌رو شده است. با این حال، مسئله اصلی به حضور ایران در جام جهانی مربوط می‌شود؛ تورنمنتی که در ماه‌های ژوئن و ژوئیه در 16 شهر در سه کشور میزبان برگزار خواهد شد.

تیم ملی ایران سال گذشته با اقتدار جواز حضور در جام جهانی را کسب کرد و قرار است هر سه دیدار مرحله گروهی خود در گروه G را در آمریکا برگزار کند؛ برابر نیوزیلند در 15 ژوئن در ورزشگاه سوفای لس‌آنجلس، مقابل بلژیک در 21 ژوئن در همان ورزشگاه و در نهایت برابر مصر در 26 ژوئن در سیاتل. با این حال، احمد دنیامالی وزیر ورزش ایران در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی اعلام کرد که «با توجه به این‌که این رژیم فاسد (آمریکا) رهبر ما را ترور کرده است، حضور در این مسابقات قطعاً ممکن نیست». این اظهارات باعث شده پرسش مهمی مطرح شود: اگر ایران در جام جهانی بازی نکند چه خواهد شد؟

بر اساس مقررات فیفا، اگر تیمی از حضور در جام جهانی انصراف دهد یا قادر به شرکت در مسابقات نباشد، این نهاد اختیار گسترده‌ای برای تصمیم‌گیری درباره جایگزینی آن تیم یا تغییر ساختار مسابقات دارد. ماده 6 مقررات جام جهانی 2026 که سال گذشته منتشر شد، به موضوع عدم مشارکت می‌پردازد، اما جزئیات دقیق چندانی ارائه نمی‌دهد. در بند 6.5 درباره شرایط «فورس ماژور» یا شرایط خارج از کنترل آمده است که اگر یک تیم به دلیل چنین شرایطی کنار برود یا مسابقه‌ای برگزار نشود، کمیته برگزارکننده فیفا اختیار کامل دارد هر تصمیمی را که لازم بداند اتخاذ کند.

در بند 6.7 نیز تصریح شده است که اگر هر تیم شرکت‌کننده از جام جهانی کنار گذاشته شود یا خود انصراف دهد، فیفا می‌تواند با اختیار کامل تصمیم بگیرد و در صورت لزوم تیم دیگری را جایگزین آن کند. بنابراین اگر ایران کنار برود، فیفا دو گزینه اصلی خواهد داشت: یا بازی‌های ایران را لغو کند و گروه G را به شکل سه‌تیمی برگزار کند، یا تیم ملی کشور دیگری را به عنوان جایگزین انتخاب کند.

با این حال انتخاب یک تیم جایگزین چندان ساده نخواهد بود، زیرا زمان زیادی تا آغاز جام جهانی باقی نمانده و مشخص نیست جنگ چه مدت ادامه پیدا کند. همچنین ممکن است ایران تا مدت‌ها نتواند تصمیم نهایی درباره حضور یا عدم حضور در جام جهانی بگیرد و همین مسئله فرآیند جایگزینی را پیچیده‌تر می‌کند.

از نظر فنی، انتخاب تیم جایگزین در قاره آسیا نیز کار دشواری است. ایران با صدرنشینی در گروه A مرحله سوم مقدماتی آسیا به جام جهانی صعود کرد و ازبکستان تیم دوم آن گروه نیز مستقیماً صعود کرد. تیم‌های سوم و چهارم یعنی امارات و قطر به مرحله چهارم رفتند و در نهایت قطر سهمیه جام جهانی را به دست آورد. امارات نیز در پلی‌آف به عراق باخت و عراق با این پیروزی به پلی‌آف بین‌قاره‌ای راه یافت؛ دیداری که قرار است در مکزیک برابر بولیوی یا سورینام برگزار شود.

اگر عراق در آن پلی‌آف پیروز شود، احتمالاً امارات گزینه بعدی برای جایگزینی ایران خواهد بود. اگر عراق شکست بخورد، ممکن است فیفا یکی از این دو تیم را انتخاب کند. البته احتمال دیگری نیز وجود دارد و آن انتخاب تیمی خارج از آسیاست؛ برای مثال تیم بازنده پلی‌آف بین‌قاره‌ای یا حتی تیمی با بالاترین رده‌بندی که به جام جهانی نرسیده است، مانند ایتالیا. طبق مقررات، فیفا اختیار دارد هر تصمیمی را که مناسب بداند اتخاذ کند.

با توجه به این وضعیت مبهم، گراهام آرنولد سرمربی تیم ملی عراق پیشنهاد داده است که پلی‌آف 31 مارس به تعویق بیفتد تا فرصت بیشتری برای تصمیم‌گیری درباره شرایط ایجاد شود. او گفته است اگر ایران کنار برود، عراق می‌تواند مستقیم به جام جهانی راه پیدا کند و امارات نیز برای دیدار احتمالی با بولیوی یا سورینام آماده شود. فیفا تاکنون درباره احتمال تعویق این بازی یا اظهارات وزیر ورزش ایران واکنشی نشان نداده است.

در تاریخ جام جهانی نمونه‌های مشابه چندانی وجود ندارد. آخرین بار که تیمی پس از صعود از حضور در جام جهانی انصراف داد به سال 1950 بازمی‌گردد؛ زمانی که اسکاتلند و ترکیه پیش از قرعه‌کشی و هند و فرانسه پس از قرعه‌کشی کنار کشیدند و در نهایت آن دوره با حضور تنها 13 تیم برگزار شد.

نزدیک‌ترین نمونه در دوران مدرن مربوط به جام جهانی باشگاه‌ها در سال 2025 است. در آن زمان فیفا کمتر از سه ماه پیش از آغاز مسابقات، باشگاه مکزیکی لئون را به دلیل قوانین مالکیت چندباشگاهی حذف کرد. پس از رد اعتراض‌ها توسط دادگاه حکمیت ورزش، فیفا تصمیم گرفت یک بازی پلی‌آف میان کلوب آمریکا و لس‌آنجلس اف‌سی برگزار کند تا تیم جایگزین مشخص شود و در نهایت لس‌آنجلس اف‌سی جایگزین لئون شد.

از نظر تئوری فیفا می‌تواند در مورد ایران نیز چنین پلی‌آفی برگزار کند، اما جام جهانی به دلیل ابعاد گسترده و مسائل پیچیده لجستیکی، به برنامه‌ریزی بسیار دقیق‌تری نسبت به جام جهانی باشگاه‌ها نیاز دارد و انتخاب تیم جایگزین در فاصله کوتاه تا آغاز مسابقات چالش‌های زیادی ایجاد خواهد کرد.

در مورد دلایل احتمالی عدم حضور ایران نیز چند سناریو مطرح شده است. نخست این‌که ایران در واکنش به حملات آمریکا جام جهانی را تحریم کند. دوم این‌که به دلایل امنیتی حضور تیم ملی در این مسابقات ممکن نباشد. و سوم این‌که دولت آمریکا مانع حضور این تیم شود. وزیر ورزش ایران به دو دلیل اول اشاره کرده و گفته است: «اقدامات خصمانه‌ای علیه ایران انجام شده است و بازیکنان ما امنیت ندارند؛ اساساً شرایط لازم برای حضور در این مسابقات وجود ندارد».

با این حال احتمال سوم تا حدی کاهش یافته است. جیانی اینفانتینو رئیس فیفا اعلام کرد که در دیداری با دونالد ترامپ درباره وضعیت ایران گفت‌وگو کرده و رئیس‌جمهور آمریکا تأکید کرده است تیم ملی ایران برای حضور در جام جهانی در آمریکا «خوش‌آمد» است. با وجود این، دولت آمریکا محدودیت‌هایی برای سفر شهروندان ایران و چند کشور دیگر اعمال کرده است، هرچند برای ورزشکاران و اعضای تیم‌های ورزشی که برای رویدادهایی مانند جام جهانی یا المپیک سفر می‌کنند استثناهایی در نظر گرفته شده است. با این حال در گذشته نیز برخی نمایندگان ایران پیش از قرعه‌کشی جام جهانی موفق به دریافت ویزا نشدند.

در پاسخ به پرسشی درباره این موضوع، اندرو جولیانی رئیس کارگروه جام جهانی در کاخ سفید گفته بود: «هر تصمیم درباره صدور ویزا یک تصمیم امنیت ملی است». در صورتی که فیفا نتواند در چنین تصمیم‌هایی دخالت کند، احتمالاً قادر نخواهد بود مانع از جلوگیری دولت آمریکا از ورود برخی افراد یا حتی یک تیم کامل پیش از آغاز مسابقات شود.

در مورد احتمال تأثیر این جنگ بر میزبانی آمریکا از جام جهانی نیز بعید به نظر می‌رسد چنین اتفاقی رخ دهد. هرچند در تاریخ سابقه نداشته که کشور میزبان کمتر از چهار ماه پیش از آغاز جام جهانی به یکی از تیم‌های شرکت‌کننده حمله نظامی کند، اما در حال حاضر نگرانی امنیتی مستقیمی در خاک آمریکا که باعث تغییر محل برگزاری مسابقات شود دیده نمی‌شود.

همچنین هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که فیفا قصد داشته باشد به دلیل این حملات بازی‌ها را به کشور دیگری منتقل کند و مقررات مشخصی هم در این زمینه وجود ندارد. البته ممکن است برخی کشورها تصمیم به تحریم مسابقات بگیرند، اما واکنش جامعه جهانی به این حملات یکدست نبوده و به نظر نمی‌رسد موج گسترده‌ای از تحریم شکل بگیرد.