سوخوی ۲۵، مخوف روس

مجله تخت گاز - همایون امیری: در هــــــنگامه آشوب‌هــــای منطقه‌ای به‌ویژه بحران اخیر عراق خبری منتشر شد مبنی بر ورود ۷ فروند جنگنده سوخوی ۲۵ خریداری شده از روسیه به پایگاه هوایی بغداد که قرار هست ارتش عراق آنها را جهت پشتیبانی عملیات‌های زمینی خود علیه تروریست‌های گروه داعش به کار گیرد. به‌همین دلیل بی‌مناسبت ندیدیم موضوع این مطلب را به هواگرد یاد شده اختصاص دهیم.

تولد یک پشتیبان

اواخر دهه ۶۰ میلادی مسوولان نظامی‌اتحاد جماهیر شوروی متوجه یک خلا جدی در سازمان رزم خود شدند و آن فقدان یک ابزار موثر هوایی جهت پشتیبانی نیروهای زمینی بود. در واقع جنگنده‌هایی نظیر میگ ۲۱ ، سوخوی ۱۷ وجود داشتند که تا حدودی می‌توانستند پاسخگوی این کمبود باشند اما در حالی که در اردوگاه رقیب (ایالات متحده آمریکا) ساخت جنگنده متخصص این کار تحت پروژه آ ایکس خ شروع شده بود مقامات شوروی بیش از این درنگ را جایز ندانسته و در سال ۱۹۶۸ ساخت هواپیمای پشتیبانی نزدیک هوایی سوخوی ۲۵ را در دفتر طراحی شرکت سوخوی کلید زدند.

الزاماتی که از نظر فرماندهان نیروی هوایی، شرکت سازنده باید در نظر می‌گرفت از این قرار بودند: امکان درگیری موثر علیه نیروی زمینی دشمن، به کار گیری طیف گسترده‌ای از تسلیحات هوا به زمین، توانایی انجام عملیات در همه شرایط جوی و انجام عملیات در تمام طول شبانه روز هم‌چنین امکان بقای بالا در صحنه نبرد. ضمنا جنگنده مذکور می‌بایست از هزینه تعمیر و نگهداری پایینی برخوردار بوده و به سرعت و سهولت در شرایط عملیاتی قرار گیرد.

با این پیش زمینه طراحان شرکت سوخوی طرح مفهومی ‌اولیه خود را در سپتامبر ۱۹۷۲ ارائه کردند و پروتوتایپ تکمیل شده (پیش نمونه اولیه) تحت عنوان تی ۸-۱ را در نوامبر ۱۹۷۴ معرفی کردند. تی ۸-۱ در حالی که به موتورهای بدون پس‌سوز آر دی ۹ تومانسکی مجهز شده بود اولین پرواز خود را در فوریه ۱۹۷۵ انجام داد.


پروتوتایپ دوم که از پیشرانه قوی‌تر سود می‌جست در سال ۱۹۷۷ به پرواز درآمد و همه این‌ها در حالی بود که غرب تا کنون از تولید چنین جنگنده‌ای در اردوگاه شرق بی‌اطلاع بود و البته در این سال به لطف ماهواره‌ها و هواپیماهای جاسوسی خود از این پروژه طبق معمول مخفیانه روس‌ها آگاه شد. اولین پرواز آزمایشی رسمی ‌این جنگنده در ۱۹۷۸ انجام گرفت و به دنبال آن تولید نمونه نهایی آغاز شد. در همین سال ناتو به روال مرسوم خود نام فراگ فوت یا پا قورباغه‌ای را برای این جنگنده انتخاب کرد در حالی که در نیرو هوایی شوروی نام مستعار کلاغ سیاه برای آن به کار برده می‌شد.

کلاغ سیاه روسی سال‌های بعد در نبردهای بسیار دیگر نیز شرکت کرد و در بیشتر آنها نقش ارزنده‌ای ایفا کرد : جنگ گرجستان در منطقه آبخازیا ، جنگ روسیه در منطقه چچن، درگیرهای آذربایجان و ارمنستان، جنگ بین اتیوپی و اریتره... باید منتظر بود و دید این جنگنده آب دیده در آخرین رویارویی خود در خاورمیانه و کشور آشوب زده عراق چه عملکردی از خود نشان خواهد داد با یادآوری این نکته که عملکرد سوخوی - ۲۵ مانند هر جنگنده دیگری تا حد زیادی بستگی به میزان مهارت و آگاهی کاربر آن دارد.


پس از گذشت نزدیک به یک دهه از پرواز نمونه اولیه و پشت سر گذاشتن آزمایش‌های طولانی مدت و اعمال تغییرات بسیار سرانجام در 1984 نمونه تکامل یافته با پسوند کی آماده صادرات و فروش به متحدان شوروی گشت.

نکته قابل ذکر در خصوص جنگنده‌های صادراتی استفاده از سیستم‌های کنترل آتش، کنترل الکترونیکی پرواز و همچنین رادار سطح پایین تر نسبت به جنگنده‌های تحویلی به نیروی هوایی کشور سازنده است. سرانجام تولید سوخوی _25 در سال 1995 پایان یافت و به دنبال آن نمونه جهش یافته ، روزآمد و بسیار پیشرفته‌تر سوخوی _39 در سال 1997 عرضه شد.

کارنامه جنگی

با شروع جنگ افغانستان فراگ فوت اولین عملیات رزمی ‌خود را در سال 1982 آغاز کرد و عملا مورد ارزیابی فرماندهان و کارشناسان نظامی‌شوروی قرار گرفت. وظایف اولیه جنگنده عبارت بودند از: پشتیبانی نیروهای زمینی شوروی و حمایت بالگردهای میل -24 در مقابل تهدیدات زمینی مجاهدان افغان. پا قورباغه‌ای‌ها در طول جنگ افغانستان نزدیک به 60000 سورتی پرواز انجام دادند یعنی به طور متوسط هر جنگنده در طول سال 360 سورتی پرواز داشته است که در قبال 22 فروندی که از بین رفتند رکورد بسیار خوبی از خود به جای گذاشتند.


البته در یک بازه زمانی نسبتا کوتاه مجاهدان افغان که به تازگی به موشک‌های دوش پرتاب سام و پس از آن استینگر مسلح شده بودند موفق شدند چند فروند از سوخوی‌ها را ساقط کنند! در پی همین خسارات و تلفات بود که نیروی هوایی روسیه به‌سرعت دست به ایجاد تغییرات و اصلاحاتی بر روی قسمت‌هایی از سازه هواپیما زد از جمله نصب یک ورقه تیتانیومی ‌به ضخامت ۵ میلی‌متر بین دو موتور و نصب سیستم آتش نشان برای موتورها که توسط خلبان به کار می‌افتاد.

از دیگر سوابق جنگی این پرنده سرسخت به جنگ ایران و عراق می‌توان اشاره کرد. در اواخر جنگ نیروی هوایی عراق به چندین فروند سوخوی _۲۵ مجهز گشت که در مدت نسبتا کوتاه فعالیت خود عملکرد خوبی از خود نشان دادند و با ۹۰۰ سورتی پرواز جنگی (به‌طور متوسط هر جنگنده ۱۵ پرواز در روز انجام داده است) و از دست دادن تنها یک جنگنده (انهدام توسط سامانه موشکی هاوک) بقای بالای رزمی‌خود را به رخ کشید ندکه همین امر نشان از محقق شدن یکی از مهم‌ترین اهداف طراحی این پرنده است.

فراگ فوت اما روزهای ناخوشایندی نیز تجربه کرده است از جمله در جنگ اول خلیج فارس که دو فروند از آنها توسط اف ۱۵‌های آمریکا مورد اصابت قرار گرفتند و ضعف ذاتی خود را در مواجه با تهدیدات هوایی نمایان ساختند البته باید گفت اساسا طراحان سوخوی _۲۵ از ابتدا این نکته را مد نظر داشته‌اند که جنگنده پس از برقراری برتری مطلق هوایی می‌بایست وارد عمل شود.


ویژگی‌های سوخوی - ۲۵

به‌طور کلی فراگ فوت را می‌توان یک جنگنده ساب سونیک (فرو صوت) پشتیبانی نزدیک هوایی نامید که بدنه آن از طراحی آیروداینامیکی متوسطی برخوردار بوده دارای ظرفیت حمل و به‌کارگیری طیف گسترده‌ای از مهمات و تسلیحات هوا به زمین است، در شرایط بحرانی و خطرناک از بقاپذیری بالایی برخوردار بوده (در مواجه با تهدیدات زمینی و نه هوایی) و با توجه به استفاده گسترده‌ای که از قطعات دیگر هواپیماهای روسی در ساخت آن شده جنگنده‌ای ارزان‌قیمت و کارآمد است.

کاربران سوخوی - ۲۵

۱-جمهوري اسلامي ايران-۲ روسيه ۳- كره شمالي۴- بلغارستان۵- بلا روس۶- چك۷- گرجستان۸- عراق۹- قزاقستان۱۰- مقدونيه۱۱- پرو ۱۲- اسلواكي ۱۳- تركمنستان ۱۴- اكراين ۱۵- آنگولا ۱۶- آذربايجان

در روزهای آغازین جنگ دوم خلیج فارس نیروی هوایی عراق با آگاهی از برتری هوایی مطلق ایالات متحده بسیاری از جنگنده‌های خود را در خاک مدفون کرد تا بعدها و پس از آرام شدن اوضاع بتواند مجددا آنها را به کار بگیرد.