آتشبار TOS-۱؛ هدیه‌ی پوتین برای تکفیری ها

ماهنامه همشهری پایداری - مجتبی خاجی: نبرد با نیروهای پیاده دشمن در فضاهای بسته، از غارها گرفته تا فضاهای شهری، همیشه یکی از چالش های بزرگ برای ارتش های جهان بوده است. در بسیاری از اوقات، نیروهای دشمن با ایجاد تله های انفجاری یا کمین کردن در مناطقی بسیار پوشیده، امر پاکسازی یک منطقه را بسیار سخت و دشوار می کنند. ارتش شوروی سابق در جریان سال های اشغال افغانستان در دهه ۱۹۸۰ با این مشکل روبرو شد. روس ها برای پاکسازی مناطق بسته به خصوص غارها در اواخر این جنگ، سلاحی بسیار ترسناک را وارد خدمت کردند که آتشبار TOS-۱ نام دارد.

چگونه کار می کند؟

این سامانه راکت انداز پرتابه هایی با کالیبر ۲۲۰ میلیمتر را پرتاب می کند که بر خلاف نمونه های عادی حاوی یک ماده منفجره متفاوت است. انفجاری که این سلاح ایجاد می کند از نوع ترموباریک است. انفجار ترموباریک گونه ای است که در آن اکسیژن هوای اطراف برای ایجاد یک انفجار و آتش سوزی به سمت مرکز انفجار مکیده می شود و حرارت و موج بسیار شدیدی از فشار نیز در فضای اطراف محل انفجار پخش می شود.

نکته اینجاست که در این سلاح خبری از مواد منفجره عادی نیست بلکه با یک ترکیب سوختی روبرو هستیم. این ترکیب همان طور که اشاره شد حجم زیادی از هوای اطراف را به سمت خود جذب می کند.

کلکسیون مرگ

وقتی این حادثه در فضای بسته رخ دهد، به عبارتی سه گونه از مرگ برای افرادی که درون آن نقطه هستند رخ می دهد؛ یا بر اثر فشار اندام های داخلی بدن آنها نابود می شود، یا به دلیل تخلیه شدن هوا خفه می شوند، یا به دلیل شدت آتش و حرارت خواهند سوخت. این فشار و آتش سوزی به حدی زیاد است که در بسیاری از موارد حتی می تواند باعث سوختگی اندام درونی به خصوص اعضای دستگاه تنفسی شده و مرگ بسیار دردناکی را برای قربانی رقم بزند.

از کی وارد جنگ ها شده؟

سامانه TOS-۱ از سال ۱۹۸۸ وارد خدمت شده است و تا امروز نیز همچنان در ارتش روسیه و چند کشور دیگر حضور دارد. به صورت کلی این سیستم یک راکت انداز است که روی شاسی تانک T-۷۲ سوار شده است. پرتابگر حاوی ۳۰ فروند راکت انداز ترموباریک ۲۲۰ میلیمتری است که در مدل اولیه بردی حدود ۳۵۰۰ متر دارد. در ارتش شوروی سابق و روسیه فعلی، این سامانه معمولا در اختیار یگان های پیاده نظام قرار دارد.

چرا این قدر کشنده است؟

آن چیزی که بیش از همه در این نوع ماده منفجره کشنده است، بحث موج فشاری است که ایجاد می شود. برای فهم بهتر شرایط به این توضیحات توجه کنید؛ موج انفجاری یک پدیده مشخص و همه گیر در بین تمام مواد منفجره و بمب هاست که می تواند باعث ایجاد تخریب و انهدام شود اما در یک سلاح ترموباریک، ما با یک نوع ماده منفجره روبرو هستیم که خود دارای ماده اکسید کننده برای انفجار نیست و در مرحله اول و به منظور آغاز مکانیسم انفجاری به صورت ناگهانی حجم زیادی از هوا را از اطراف به سمت خود جذب کرده و در حقیقت یک نوع خلأ ایجاد می کند.

به فاصله بسیار کمی موج انفجاری بسیار مخرب ایجاد می شود که به غیر از موج ایجاد شده توسط سلاح های اتمی، قوی ترین نوع در دنیا شناخته می شود. مسئله بعدی این است که وقتی از سلاح های ترموباریک علیه اهدافی در فضای بسته استفاده شود، این امواج فشار در یک فضای محدود فشرده شده و در حقیقت قدرت تخریب آن چند برابر می شود. به این دلیل است که این سامانه بسیار مناسب برای پاکسازی فضاهای بسته به شمار می آید. البته ذکر این نکته هم بسیار مهم است که سلاح های ترموباریک انواع زیادی دارند و در گونه های بسیار سبک در قالب راکت اندازهای انفرادی تا بمب های بسیار سنگین هوا پرتاب نیز توسعه پیدا کرده و امروزه در بسیاری از ارتش های جهان در حال خدمت هستند.

سلاح شوروی علیه افغان ها

این سامانه توسط ارتش شوروی سابق در افغانستان استفاده شد و سپس توسط ارتش روسیه در نبرد چچن و برای تصرف شهر گروزنی مورد استفاده قرار گرفت. در چند مرحله اخبار رسیده حاکی از این است که جدایی طلبان شرق اوکراین نیز به این سامانه مجهز شده و از آن علیه نیروهای دولتی استفاده کرده اند.

در نبرد برای تصرف شهر گروزنی در چچن این سامانه کارایی بالای خود را به اثبات رساند. نیروهای جدایی طلب چچنی تقریبا شهر گروزنی را به یک منطقه غیرقابل نفوذ بدل کرده بودند و هرگونه پیشروی پیاده نظام ارتش روسیه در این منطقه می توانست به تلفات گسترده منجر شود.

در این نبرد سامانه TOS-۱ توانست با اجرای آتش سنگین راه را برای پیاده نظام ارتش روسیه باز کند. اما دو کاربرد جدید این سامانه کشورهای سوریه و عراق هستند که این سیستم را از روسیه برای مبارزه با گروه های تروریستی تحویل گرفته اند. نگاهی به شرایط عراق و سوریه به خوبی مشخص می کند که سیستم تسلیحاتی یک انتخاب بسیار مناسب به منظور پاکسازی مناطق جنگی به شمار می آید.

درگیری در مناطقی مثل شهرهای موصل در عراق و جلب در سوریه، شرایطی را ایجاد کرده که این سامانه می تواند در آن بسیار راهگشا باشد. آذربایجان، ارمنستان و قزاقستان نیز از دیگر کشورهای کاربر این سیستم هستند. ارتش آذربایجان در جریان درگیری های مرزی امسال در منطقه قره باغ نیز از این سامانه استفاده کرد.