کمک حجاج ایرانی به اقتصاد اعراب؟

هفته نامه تجارت:

اردشیر اروجی، مدیرکل سابق دفتر آمار و برنامه ریزی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری:

سفرهای زائران ایرانی به عربستان سعودی به طور کلی شامل دو نوع سفر است: «عمره مفرده» که در ماه های مختلف سال انجام می شود و «حج تمتع» که منحصر به ماه قمری ذی الحجه است و یک بار در سال صورت می گیرد. عربستان سعودی برای هر دو این سفرها به هر کشور اسلامی سهمیه ای خاص می دهد اما گردش مالی و هزینه های هر یک از این سفرها به دلیل تفاوت های عمده ای که دارند باید به طور جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.

عمره مفرده در سال های اخیر سهمیه ایران در عمره مفرده بین 800 تا 900 هزار زائر در سال متغیر بوده است. کاهش سهمیه در برخی سال ها به دلیل انجام فعالیت های عمرانی در حرمین شریفین اتفاق می افتد و رشد سهمیه در اغلب موارد تحت تاثیر دوره هایی از روابط حسنه میان دو کشور صورت می گیرد و در بعضی سال ها سهمیه ایران را به نزدیک یک میلیون نفر رسانده است اما به طور متوسط می توان از سهمیه 850 هزار نفری زائران ایرانی برای عمرده مفرده سخن گفت؛ رقمی که طی سال گذشته نیز اتفاق افتاد و عملی شد.


از سوی دیگر، هزینه رسمی سفر عمره در ماه های مختلف سال و با توجه به نوع پرواز و نوع هتل های محل اقامت زائران بین ۱.۹ میلیون تومان تا ۳.۹ میلیون تومان متغیر است. (البته در بازار آزاد قیمت فیش های حج عمره تقریبا دو برابر این ارقام است.)

اگر میانگین هزینه هر سفر عمره را ۲.۹ میلیون تومان در نظر بگیریم، با فرض تشرف ۸۵۰ هزار زائر در طول یک سال، مجموع هزینه ای که حجاج ایرانی سالانه برای سفرهای عمره مفرده پرداخت می کنند، به دو هزار و ۴۶۵ میلیارد تومان می رسد. در عین حال، اگر بودجه متوسط هر زائر برای خرید سوغات را معادل یک میلیون تومان در نظر بگیریم، ۸۵۰ هزار زائر ایرانی مجموعا ۸۵۰ میلیارد تومان صرف خرید سوغات می کنند.

با تجمیع این دو رقم می توان نتیجه گرفت که عمره گزاران ایرانی در سال سه هزار و ۳۱۵ میلیارد تومان برای سفرهای خود هزینه می کنند.اگر قیمت دلار را سه هزار تومان (میانگین قیمت بازار آزاد و قیمت رسمی بانک مرکزی) در نظر بگیریم، سه هزار و ۳۱۵ میلیارد تومان مورد اشاره معادل ۱.۱ میلیارد دلار خواهد بود.

حج تمتععربستان سعودی در تعیین سهمیه کشورهای مختلف برای حج تمتع به ازای هر هزار نفر جمعیت، یک حاجی در نظر می گیرد. بنابراین چنانچه جمعیت ایران را ۷۵ میلیون در نظر بگیریم، سالانه ۷۵ هزار ایرانی می توانند به حج تمتع مشرف شوند. این سهمیه نیز البته در برخی سال ها بین ۶۰ تا ۱۰۰ هزار نفر در نوسان بوده است اما می توان متوسط آن را همان رقم ۷۵ هزار نفر در نظر گرفت.هزینه رسمی سفر حج تمتع برای هر زائر ایرانی بین ۸.۲ تا ۱۰.۲ میلیون تومان است (که در بازار آزاد تا دو برابر این ارقام نیز قیمت گذاری می شود) و می توان میانگین آن را ۹.۲ میلیون تومان در نظر گرفت. با این محاسبات، مجموع هزینه سفر حج تمتع ایرانیان در هر سال به ۶۹۰ میلیارد تومان می رسد.

از آنجا که حجاج در سفر تمتع معمولا سوغات بیشتری خریداری می کنند، می توان متوسط خرید سوغات را دو میلیون تومان در نظر گرفت که برای ۷۵ هزار نفر مورد اشاره، در مجموع معادل ۱۵۰ میلیارد تومان خواهد بود.حاصل جمع این دو رقم به طور کلی به ۸۴۰ میلیارد تومان می رسد که مجموع هزینه ای است که حجاج ایرانی هر سال برای سفرهای تمتع پرداخت می کنند. این رقم را نیز با محاسبه دلار سه هزار تومانی می توان معادل ۲۸۰ میلیون دلار دانست.


با در نظر گرفتن مجموع هزینه سفرهای عمره مفرده و حج تمتع ایرانیان در طول سال، به رقم چهار هزار و ۱۵۵ میلیارد تومان یا حدود ۱.۴ میلیارد دلار می رسیم. نباید فراموش کرد که بخشی از منافع مالی سفر حجاج ایرانی به جیب دست اندرکاران داخلی این سفرها (همچون مدیران کاروان ها یا شرکت های حمل و نقل زمینی و هوایی داخلی و ...) می رود و همه این رقم نصیب سعودی ها نمی شود اما در بهترین حالت می توان سقف کمکی را که ایرانیان در طول سال به اقتصاد عربستان می کنند، معادل ۱.۴ میلیارد دلار دانست.

این در حالی است که اقتصاد عربستان، یک اقتصاد نفتی است و در سال اهای اخیر - بسته به قیمت جهانی نفت - سالانه بین ۱۷۰ تا ۲۸۰ میلیارد دلار درآمد نفتی داشته است. بدیهی است رقم ۱.۴ میلیارد دلار در مقایسه با این درآمد عظیم نفتی عدد قابل توجهی نیست. (بین ۰.۵ تا ۰.۸ درصد از کل درآمد نفتی عربستان)با توجه به اینکه این ارقام در مقیاس درآمدهای ملی عربستان سعودی عدد قابل توجهی نیست، می توان انتظار داشت که آثار اقتصادی تحریم حج نگرانی خاصی برای سعودی ها ایجاد نکند.

در شرایط کنونی که در بسیاری از کشورهای اسلامی، تقاضا برای هر دو نوع سفر عمره مفرده و تمتع بسیار بالاست و در صورت انصراف ایران از سهمیه خود، شهروندان آن کشورها بلافاصله جایگزین حجاج ایرانی می شوند، تحریم حج عمره یا تمتع از سوی ایران هیچ اثر اقتصادی معناداری روی صنعت گردشگری عربستان نخواهد داشت و ما را به مقصود مورد نظر رهنمون نمی سازد.از سوی دیگر، باید توجه داشت که سالانه حدود هفت میلیون ایرانی به گردشگری خارجی می روند که سهمی حدود یک میلیون نفر از آن به حج اختصاص دارد و حدود دو میلیون نفر برای زیارت عتبات عالیات به عراق سفر می کنند.

در سال های قبل از جنگ سوریه حدود یک میلیون نفر نیز برای زیارت به سوریه می رفتند و در نتیجه می توان گفت نیمی از گردشگری خارجی ایران به گردشگری زیارتی اختصاص دارد. اگر برای هر گردشگر ایرانی، هزینه ای هزار دلاری در نظر بگیریم، کل هزینه گردشگری ایرانیان در سال به هفت میلیارد دلار می رسد که سهم ۱.۴ میلیارد دلاری هزینه های سفرهای حج نزدیک به ۲۰ درصد آن را تشکیل می دهد.


بنابراین به نظر می رسد مجموع هزینه های ایرانیان در سفرهای حج، سهم آنچنان بزرگی در اقتصاد ۳۷۰ میلیارد دلاری ایران هم ندارد و ادعاهایی که از سوی برخی نمایندگان مجلس مطرح شده است مبنی بر اینکه هزینه سفر حجاج ایرانی معادل بودجه عمرانی یک سال کشور است، از سر کم اطلاعی مطرح می شود چرا که به عنوان مثال در سال گذشته میزان تخصیص بودجه عمرانی دست کم ۲۶ هزار میلیارد تومان بوده است که فاصله بسیار زیادی با ارقام هزینه حج دارد.با در نظر گرفتن مجموعه این نکات می توان نتیجه گرفت که مهمترین نتیجه تحریم عمره از سوی ایران، نه ضربه به اقتصاد عربستان، بلکه از دست رفتن فرصت استفاده مردم ایران از این ظرفیت فرهنگی و مذهبی است.

بهتر است به جای تمرکز بر چنین ایده هایی، از طریق سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و وزارت امور خارجه، دست به پیگرد قانونی رفتارهای نامناسب دولت سعودی در مجامع بین المللی زد تا آبروی این کشور در جامعه جهانی در معرض تهدید قرار بگیرد و این دولت را به تجدید نظر در رویکردها وادار کند.

براساس ضوابط سازمان گردشگری جهانی (UNWTO= United Nations World Tourism Organization) همه کشورهای عضو این سازمان متعهد به رعایت «کد اخلاق جهانگردی» هستند و موظف اند به اعتقادات گردشگران احترام بگذارند و همه اصول اخلاقی را در قبال گردشگران به موقع اجرا بگذارند؛ بنابراین سازمان میراث فرهنگی و گردشگری باید با همکاری دستگاه دیپلماسی، در مجامع بین المللی با قدرت نسبت به رفتارهای ناشایست عربستان اعتراض کند تا دولت سعودی با واکنش این سازمان ها مواجه شود.

از این طریق می توان دولت سعودی را به سمت رفتار مناسب تر با حجاج ایرانی مجبور کرد؛ چرا که با واکنش سازمان های بین المللی، عربستان نگران از دست دادن بخش به مراتب بزرگتری از متقاضیان حج و درآمدهای مالی حاصل از آن خواهد بود، نه اینکه از طریق عقب نشینی از سهمیه حج عمره یا حج تمتع، حق مردم ایران را برای تشرف به حرمین شریفین مورد اغماض قرار دهیم.