بزرگترین و شگفت انگیزترین غارهای ایران

مجله همشهری دانستنیها - اشکان خسروپور: ایران از نگاه غارنوردان حدود دو هزار «غار» دارد. می گوییم از نگاه غارنوردان، چون هر کدام از رشته هایی که کارشان با غارها گره خورده است، تعریف خاصی از غار دارند. از آنجایی که این رشته در اروپا ایجاد شده است و در آن بخش از زمین بیشتر غارها بر اثر جریان آب در سنگ ها به وجود آمده اند، به چنین پدیده هایی غار گفته می شود. بنا بر این تعریف، «غارهای دست کند» یا «غارهای افقی»، غار محسوب نمی شوند.

غارهای دست کند، غارهایی هستند که انسان ها در دوران های مختلف و به دلایل گوناگون کنده اند و غارهای افقی هم در مسیر رودها یا چشمه ها به وجود آمده اند. از میان دو هزار غار ایرانی هم، آنهایی شناخته شده هستند که نقشه داشته باشند و به اصطلاح غارشناسان کشف شده باشند.

غارهای شناخته شده از نظر عموم مردم، نمونه هایی مثل «علیصدر» یا «قوری قلعه» هستند اما از نگاه کسانی که درباره غارها کار و پژوهش می کنند، در ایران بیشتر از ۶۰۰ غار شناخته شده داریم. بسیاری از این غارها برای خیلی از مردم آشنا نیستند اما جزء محل های خاص و دیدنی کشورمان به حساب می آیند. برخی از این غارها برای بازدید همه باز هستند و برخی دیگر، تنها از نظر غارشناسی اهمیت دارند.

در این گزارش، حمید مصدری، عضو «کمیسیون غارنوردی فدراسیون کوهنوردی» و رییس سابق بخش آموزشی این کمیسیون ۱۰ غار خاص و جالب ایران را معرفی کرده است.

غار چال نخجیر

عروس زخمی خاورمیانه

غار «چال نخجیر» در دلیجان تا قبل از کشف غار کتله خور به نام عروس غارهای خاورمیانه معروف بود. هنوز هم جزء زیباترین غارهای ایران است ولی دیگر عروس نیست. بازدیدهای فراوان از اینجا، آسیب های جدی به غار زده است. به جز بازدیدهای معمولی، زمانی در چال نخجیر حتی مراسم عروسی هم برگزار می شده است. به خاطر بازدید زیاد مردم و نگهداری نامناسب در مقاطعی از زمان، اینجا آسیب های جدی دیده است. به جز اینها پیدا شدن رقیبی مثل کتله خور باعث شده تا توجه به این غار زیبا کمتر از گذشته باشد.

غار اسپهبد خورشید

به نام یک فرمانده

«اسپهبد خورشید» یک غار صخره ای دست کند است که طبق افسانه های محلی در زمان حمله عرب ها توسط گروهی که ساکن این منطقه بودند، ساخته شده است. اسپهبد خورید نام فرمانده ای بود که سرپرستی این غار را بر عهده داشته است. این پناهگاه که محل خوبی برای زندگی دارد، از دسترس مهاجمان دور مانده بود اما در نهایت یورشگران با خیانت یکی از همراهان و سمی کردن آب آشامیدنی، توانستند غار را فتح کنند.

غار دو سر

غار گنبدی

غار دو سر «در مهریز یزد» یک غار فرسایشی عجیب است که به شکل گنبد ساخته شده است. ورودی اینجا بر خلاف غارهای معمول از سقف گنبد است. در پایین گنبد یک تالار بسیار بزرگ وجود دارد که حدود ۸۰ هزار متر مربع - تقریبا به اندازه ۱۴ زمین فوتبال - گستردگی دارد. ارتفاع سقف تا کف این جا حدود ۸۰ متر است و جالب این که این تالار بدون حتی یک ستون استوار مانده است. تالار غار دو سر چهارمین تالار غاری بزرگ در جهان است.

غار نمکدان

بزرگ ترین نمکدان جهان

غار «نمکدان» در فشم بیش از ۶۵۰۰ متر طول دارد و از یک گنبد نمکی به وجود آمده است. گنبدهای نمکی در مناطق نمکی وجود دارند و از روی زمین به بالا می آیند. این گنبد بسیار بزرگ حدود شش کیلومتر طول دارد به طوری که از دور به شکل یک کوه بلند دیده می شود. در غارهای نمکی همه اجزای غارهای دیگر مثل چکیده، چکنده و ... وجود دارند اما جنس شان از نمک است. این غار تقریبا افقی است و شیب کمی دارد. غار نمکی فعلا طولانی ترین غار نمکی در کل جهان است.

غار علیصدر

غاری که طولانی ترین غار جهان نیست

«علیصدر» معروف ترین غار ایران است که همین شهرت باعث افزایش تعداد بازدیدکنندگان شده است. این غار دریاچه ای پر بازدیدترین غار ایران است که هر سال بیش از دو میلیون نفر از آن بازدید می کنند. در این چند سال غار علیصدر به طور مفصلی نقشه برداری شده است و در دریاچه های آن هم غواصی اکتشافی انجام شده که با این حساب نقشه های کاملی از این غار به دست آمده است. برخلاف نظر عمو مردم، نقشه های غار علیصدر نشان می دهد که این غار طولانی ترین غار جهان نیست.

غار کرفتو

غار ساسانیان

«کرفتو» یکی از غارهای دست کند و زیبای کردستان است که لقب بزرگ ترین غار دست کند ایران را گرفته است. این غار مربوط به دوران پیش از تاریخ است و کتیبه هایی به زبان های یونانی هم در آن پیدا شده است. این غار حتی در دوران اشکانی و ساسانی هم محل زندگی بوده است و حتی سفالینه های متعددی مربوط به قرون اسلامی - قرن ششم و هشتم - در آن پیدا شده است.

غار کتله خور

غار اسکلتی

تا به حال ۲۰ کیلومتر از غار «کتله خورد» در نزدیکی زنجان نقشه برداری شده است اما این کار هنوز به پایان نرسیده است. این غار افقی و چند طبقه است. بعضی از بخش های غار به چند متری زمین هم می رسد. گهگاه این نزدیکی آنقدر زیاد است که اسکلت های آرامگاهی در همان نزدیکی از چند متری زمین به داخل غار افتاده است.

در آغاز بهره برداری از این غار با استفاده از لودر و مواد منفجره ورودی و بخش هایی از غار را منفجر کرده بودند که دسترسی به آن راحت تر باشد. این کار از نظر علمی کاملا اشتباه بود چون به وضعیت غار آسیب جدی وارد می کرد. این روزها اما از غار خوب محافظت می شود و گردشگران از آن بازدید می کنند. سود بازدیدها از این غار به حساب شورای روستای گرماب واریز می شود.

غار قوری قلعه

رودخانه این غار را ساخته است

غار رودخانه ای «قوری قلعه» در پاوه، یک غار طولانی است که بر اثر ورود آب رودخانه به وجود آمده است. این آب بعد از ورود به داخل غار حوضچه ها و بریدگی های مختلفی را به وجود آورده است و در نهایت از سمت دیگری خارج می شود. محل خروج آب به اندازه ای بزرگ شده است که انسان می تواند از آن وارد غار شود.

غار پراو

غاری به طول کهکشان راه شیری

غار «پراو» را که در زبان مردم کرمانشاه به معنی آب است، گروهی انگلیسی در سال 1351 کشف کردند. این غار با ارتفاع 752 متر تا قبل از غار جوجار به عنوان عمیق ترین غار ایران شناخته می شد. غار «پراو» در کوهی به همین نام قرار گرفته است و مسیر حرکت جریان های آبی و آهکی است. این غار در این حال یکی از حادثه خیزترین مناطق غاری ایران هم است و پنج نفر به خاطر اشتباهات انسانی و ابزار نامناسب در اینجا جان شان را از دست داده اند.

گروه هایی که جان شان را در این منطقه از دست دادند به اندازه کافی آموزش ندیده بودند و برای بازدید آماتوری به این محل آمده بودند که جان شان از دست رفت. این غار در حال حاضر ایمن سازی شده است و برای تمرین غارنوردان مورد استفاده قرار می گیرد تا کسانی که می خواهند در این رشته آموزش ببینند در یک محیط واقعی این کار را بکنند. این غار عمیق تا مدت ها مایه افسانه سرایی های متعدد بود و عده ای حتی ادعا می کردند که این غار به اندازه کهکشان راه شیری طولانی است.

غار جوجار

عمیق ترین غار ایران

این غار آهکی عمیق ترین غار ایران است که تا امروز نزدیک به 1097 متر از آن کشف شده است. این غار یکی از غارهای عمیق و جالب کرمانشاه است. به طور کلی در این منطقه از ایران بخش های آهکی فراوانی وجود دارد که بسیاری از غارهای آن هنوز کشف نشده اند. تیم کاشف این غار بعد از سه سال هنوز نتوانسته اینجا را به طور کامل نقشه برداری کند. اما تا همین جای کار ما با عمیق ترین غار ایران طرف هستیم که تغذیه کننده چند چشمه و سفره آب زیرزمینی بزرگ است.