سیاسی‌ترین کمدی تاریخ تلویزیون که هنوز زنده است

برترین‌ها: دیشب خبر رسید که سیروس ابراهیم‌زاده از میان ما رفته است؛ هنرمندی که واپسین نفس‌هایش را در بلاتکلیف‌ترین ساعت‌ها و ثانیه‌ها کشید. آن لحن اشرافی، آن وقار همیشگی و آن لبخند محونشدنی بر چهره‌اش، در خاطره ما باقی خواهد ماند. سیروس ابراهیم‌زاده با صمد و پرویز صیاد، علی حاتمی، محمدرضا هنرمند و بسیاری دیگر از بزرگان هنر ایران همراه بود؛ از رادیو و تلویزیون گرفته تا دوبله و بازی‌های ماندگارش در آثار مختلف. او با کوله‌باری از خاطره ما را تنها گذاشت تا جهانِ هنر، یک چهره ارزشمند دیگر را از دست‌رفته ببیند.

به همین بهانه، نگاهی داریم به سریال «کاکتوس»؛ مجموعه‌ای که در اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد از تلویزیون پخش شد و با نگاهی انتقادی ـ سیاسی، در قالب طنز، بخشی از فضای اجتماعی آن دوران را بازتاب می‌داد.

روح سیروس ابراهیم‌زاده عزیز شاد و یادش گرامی.

یک سریال خاص و کمتر دیده‌شده

در میان آثار موجود در فهرست سریال‌های ماندگار سیما، به جز مجموعه‌هایی که جدا از کیفیت، مخاطبان زیادی هم داشتند، آثاری قرار گرفته که اگرچه در زمینه فرم و محتوا کاملا قابل دفاع و استاندارد هستند، اما به دلایل مختلف، آنطور که باید و شاید دیده نشدند و صرفا مخاطبان خاص سیما را با خود همراه کردند، مخاطبانی که همواره به دنبال آثار نمایشی ویژه هستند، آثاری که حرفی برای گفتن داشته باشد و بتوان از دل لایه‌های زیرین آن، به نکات ویژه‌ای دست یافت.

سریال کاکتوس در سه فصل از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۳ از شبکه اول سیما پخش می‌شد. به طور خاص فصل‌های دوم و سوم این سریال مجموعه‌ای درخشان از بازی‌های بی‌نقص، دیالوگ‌های ظریف و طنزی سیاسی و جذاب بودند. جنبۀ سیاسی این سریال بسیار عمیق و باریک‌بینانه از کار درآمده بود و بدون اینکه به دام جلف بودن بیافتد، کنایه‌هایی ظریف و خنده‌دار به مسائل روز و جناح‌ها و رویکردهای سیاسی مختلف در خودش داشت. بازیگران شناخته‌شده‌ای در این سریال ایفای نقش می‌کردند که هرکدامشان جاذبۀ مخصوص خودش را به سریال بخشیده بود؛ فتحعلی اویسی، سیروس ابراهیم زاده، رسول نجفیان، محمد کاسبی و سروش صحت از جملۀ بازیگران این سریال بودند. بازی درخشان رضا فیض نوروزی در نقش «آقای کتل‌میان» هم یکی از محورهای طنز این سریال بود.با اینکه کاکتوس به طور کامل در یک محیط بسته جریان داشت و از این جهت شبیه یک تله‌تئاتر بود، اما دیالوگ‌های هوشمندانه و شخصیت‌پردازی‌های کم‌نظیرش آن را به سریالی تبدیل کرده بود که هم مفرح بود و هم تامل‌برانگیز.

نیش و کنایه‌های رندانه‌ کاکتوس به سیاسیون

این سریال از جنس کمدی‌های سرگرم‌کننده و نود شبی تلویزیون نبود که صرفا با حضور چند کمدین شناخته شده و دیالوگ‌های پینگ پنگی، هرشب به روی آنتن برود، بلکه اثری پر از نکته بود که برای درک بهتر اتفاقات هر قسمت آن، باید توجه ویژه‌ای به دیالوگ‌ها و فعل و انفعالات رخ داده در هر سکانس می‌کردید.

«کاکتوس» به نوعی یکی از سیاسی‌ترین آثار کمدی تاریخ تلویزیون است، سریالی که چند شخصیت اصلی با یک لوکیشن تقریبا ثابت داشت و تمام اتفاقات آن در «مجتمع فرهنگی غذایی کاکتوس» رخ می‌داد، مجتمعی که چند تیپ شخصیتی در آن حضور داشتند و هر شخصیت به نوعی نماینده بخشی از تفکرات سیاسی – اجتماعی جامعه بود. نکته قابل توجه اینجاست که این سریال زمانی روی آنتن تلویزیون می‌رفت که جامعه تقریبا با التهابات سیاسی اجتماعی سال‌های پایانی دهه هفتاد درگیر بود و در چنین شرایطی، رسانه ملی با نگاهی رندانه به نقد طرز تفکرات موجود در جامعه می‌پرداخت.

در حقیقت، در زیر لایه‌های مجموعه «کاکتوس» ما اتفاقات سیاسی روز را به وضوح می‌دیدیم و از نوع برخورد هر یک از شخصیت‌های قصه با این اتفاقات، می‌توانستیم ببینیم که هر تیپ شخصیتی شبیه به چه تفکری است و پیش‌بینی کنیم که در ادامه داستان قرار است چه اتفاقاتی را رقم بزند. لحن کمدی دست، شوخی‌های شسته رفته و روایتی بانمک از چند هم محله‌ای که موضوعات روز را با نیش و کنایه مطرح می‌کردند، به جذاب شدن کلی مجموعه «کاکتوس» بسیار کمک کرد. مجموعه‌ای که گروهی از بهترین هنرمندان کشور در ساخت آن سهیم بودند و نتیجه کارشان به یکی از اولین مجموعه‌های سیاسی تلویزیون تبدیل شد که تا سه فصل ادامه داشت.

اتمسفر یک سکانس کاملا منحصر به فرد

رسول نجفیان، خسرو شکیبایی، سیروس گرجستانی، سیروس ابراهیم‌زاده و رضا فیض‌نوروزی؛ ترکیبی از بازیگران درخشان یک دوره فراموش‌نشدنی تلویزیون. انتقاد به گرانی خودروهای داخلی؛ پیکان‌پژویی یا پژوی پیکانی؟ «عزیز من»‌های مشهور خسرو شکیبایی، میمیک تکرارنشدنی سیروس گرجستانی و میزانسن‌هایی یگانه که رسیدن به آن‌ها در ساختار تلویزیون امروز تقریباً محال به نظر می‌رسد.

اما سیروس ابراهیم‌زاده؛ مردی که اگر تلویزیون روشن بود و شما در اتاق خواب دراز کشیده بودید، تنها با شنیدن صدایش می‌توانستید همه چیز را درباره او به یاد بیاورید. یک استایل خاص، یک جنس بازی متفاوت و حضوری که به‌سادگی تکرار نمی‌شود. حیف از روزهای رفته.

انگار این سکانس را از دل «گزارش» عباس کیارستمی بیرون کشیده بودند؛ بازسازی حال‌وهوای یک ساندویچی ارمنی که در پسِ ظاهر طنزآمیزش، نقدی جدی به وضعیت اقتصادی و مسائل اجتماعی زمانه خود داشت. دو دهه بعد، همان موقعیت با پنج بازیگر دیگر تکرار شد. به هر حال، کم نیستند آثار تلویزیونی آن سال‌ها که هنوز حرفی برای گفتن دارند؛ آثاری که بخشی از خاطره جمعی ما شده‌اند. اما چه می‌توان گفت؟ تلویزیون دیگر آن صفا، آن جسارت و آن حال‌وهوای گذشته را ندارد.

کاربران چه گفتند؟

روزبه: یه سریال طنز بود به اسم کاکتوس که سیروس ابراهیم‌زاده که امروز درگذشت توش بازی کرده بود. از اون سریالها که کمتر دیده شد ولی خیلی خوش‌ساخت و همه چی تمام بود در زمانه خودش. من مرحوم رو با این ‌تیپ‌ شخصیتی به یاد میارم همیشه.

چیچو: سیروس ابراهیم‌زاده بسیار باسواد بود و کاردرست. هرچند بعد از انقلاب خیلی جاها خواست نسخه کپی پرویز صیاد باشه. سریال کاکتوس بی نظیر بود.

صمدآقا در پاسخ به چیچو: اتفاقا سریال کاکتوس هم کپی مجموعه تلویزیونی از پرویز صیاد به نام «اختاپوس» بود که همین ابراهیم‌زاده هم بازیگرش بود!

ماسترویانی هم سکلانس از کاکتوس را با حضور فتحعلی اویسی منتشر کرده: به بهانه یاد کردن از سیروس ابراهیم زاده عزیز گفتم گوشه ای از سریال خاطره‌انگیز  "کاکتوس" رو بذارم تا هم ادای دین به ایشون بشه هم یادمون بیاد چه سریالهای درجه یکی در اون سالها ساخته میشد.

و این یادآوری متفاوت از "فصلنامه سینمایی حلقه": به یاد سیروس ابراهیم‌زاده که امروز در ۸۹ سالگی از بین میان ما رفت، این بخش از دوبله‌ش رو در فیلم That Darn Cat، محصول ۱۹۶۵، به کارگردانی رابرت استیونسون ببینیم و بشنویم. گویندگان این لحظات: زهره شکوفنده و زنده‌یاد سیروس ابراهیم‌زاده. از صفحه اینستاگرام Classical.Dubbing.