صدا و سیما، رسانه میلی یا ملی؟!

روزنامه سینما - محمد صابری: تلویزیون برای داغ کردن تنور انتخابات چه تمهیداتی داشت و چقدر در بهره گیری از این ظرفیت، موفق عمل کرد؟ «سینما» کارنامه سیما را بررسی می کند.

حالا دیگر کوچه ها و خیابان ها در اوج تب و تاب انتخابات قرار دارند و دیگر تکاپوی تلویزیونی ها که از هفته ها قبل تلاش داشتند، سهمی در این اوج گیری هیجانات داشته باشند، بی تناسب با حال و هوای شهر نیست. همین چند هفته قبل و در روزهایی که آرام آرام نخستین نشانه های فضاسازی انتخاباتی در تلویزیون خودنمایی می کرد، احتمالا طیفی از مخاطبان بی حوصله و نادلخوش از سیاست نچ نچی زیر لب می کردند و ترجیح می دادند از شبکه ای به شبکه دیگر بروند تا شاید از این نشانه ها رهایی پیدا کنند؛ اما این روزها و هر چه به انتخابات نزدیک شده ایم ورق برگشته و حالا بخش قابل توجهی از همان مخاطبان بی حوصله هم کنترل در دست می گیرند تا در میان اخبار و تولیدات سیما، رد و نشانی از حال و هوای انتخاباتی پیدا کنند.

تلویزیون در این فرآیند، حرکت بر لبه یک تیغ را تجربه می کند. حفظ مخاطب در این شرایط دشواری دو چندان نسبت به شرایط عادی در دیگر ایام سال دارد و به همین دلیل است که بازخوانی کارنامه سیما در این بازه زمانی نه فقط برای رسانه ها که برای مدیران و برنامه ریزیان سیما هم می تواند دستاوردهای بسیاری به همراه داشته باشد.

یک مرور؛ انتخابات و تلویزیون

داستان سهم انتخابات و سایر رویدادهای سیاسی از صداوسیما داستان تازه ای نیست و تاریخ حرف و حدیث ها در این باره به درازای تجربه برگزاری انتخابات مختلف در سه دهه گذشته است. ارتباط سیاست و سیما البته دوره های پرفراز و فرودی را پشت سر گذاشته و در هر انتخابات به فراخور نسبت سیاسی میان مدیران تلویزیون و دولتمردان، این ارتباط گاه محکم و گاه سست شده است.


در آستانه برگزاری انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی و پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری اما روابط دولتمردان و سکانداران سیما چندان متعادل نیست و به خصوص در بحث تخصیص بودجه چند صباحی این ارتباط دستخوش تلاطماتی شد.

در این فضای نه چندان دوستانه، دولت و سیما برای گرم کردن تنور انتخابات دورخیز کرده اند و هر چند گاه هم نوا و گاه در برابر هم اما هر دو ساز مشارکت حداکثری در انتخابات را کوک کرده اند.

یک نکته؛ رسانه میلی یا ملی؟

یکی از مباحثی که در این دوره هم مانند دوره های انتخاباتی قبل پیرامون عملکرد تلویزیون در حوزه انتخابات مطرح می شود، عملکرد ملی یا سلیقه ای برنامه سازان و سیاستگذاران این رسانه است که از نگاه برخی، جانبدارانه و ناهمخوان با ماهیت «ملی» این رسانه است.

طرح کوتاه و گذرای این نکته که پرداختن جدی به آن، بستر فراخ تری می طلبد تنها به این دلیل است که تاکید کنیم در این بازخوانی بر این وجه از تولیدات تلویزیونی تمرکزی نداشتیم و تنها از منظر «رسانه ای» میزان توفیق یا عدم توفیق تولیدات سیما را زیر ذره بین برده و مورد تحلیل قرار داده ایم.


مستندها؛ آنچه گذشت

سهم قابل توجهی از تولیدات انتخاباتی سیما به فیلم ها و مستند اختصاص پیدا می کند. در این دوره از انتخابات مجلس هم شبکه های مختلف نیم نگاهی به این ظرفیت داشتند و به ویژه با بهره گیری از تصاویر آرشیوی سعی کردند رنگ و بوی تازه ای به این مستندهای تاریخی بدهند.

* ایده محوری: طبیعتا در طراحی و تولید مستندهای تاریخی - سیاسی، تمرکز اصلی برنامه سازان بر احیای «حافظه تاریخی» مخاطبان است. این که به عنوان مثال در آستانه برگزاری هر دوره از انتخابات مجلس، تولیدات مستندی با محوریت عملکرد مجلس شورای اسلامی در دوره هیا مختلف روی آنتن برود یا به بهانه برگزاری انتخابات ریاست جمهوری، گزارش های مستندی از عملکرد روسای جمهور قبل تولید و پخش شود، از ایده های مرسوم در تلویزیون است. در کنار این مستندهای تاریخی، تولید برخی مستندهای روز با سوژه های مرتبط با انتخابات هم به صورت پراکنده در دستور کار برخی برنامه سازان قرار می گیرد.

* تولیدات شاخص امسال: یکی از شاخص ترین تولیدات معاونت سیاسی سیما در آستانه انتخابات دهم مجلس شورای اسلامی، مستندی تحت عنوان «قانونگذاران» بود که به صورت مستمر طی یک هفته کارنامه مجلس شورای اسلامی در ۹ دوره گذشته را مورد بازخوانی قرار داد. در کنار این مستند که در شبکه های مختلف هم بازپخش می شد، شبکه های دیگر هم تولیداتی در همین حال و هوا به صورت مستقل روانه آنتن می کردند. مستندهای «غبار»، «پارلمان» از تولیداتت مستند شبکه یک و خبر در این راستا بود و شبکه مستند هم در قالب سلسله برنامه های «تاریخ شفاهی ایران» به تاریخ انتخابات مجلس پرداخت. شبکه ۲ هم مستند سری «معتمد» را با همین دست فرمان روانه آنتن کرد.


* تحلیل ما: در تدوین و تولید این قبیل از مستندها، نسبت مدیران سیما با فعالان سیاسی حاضر در میدان رقابت غالبا نقشی تعیین کننده دارد. این از بدیهیاتی است که نمی توان در ارزیابی عملکرد تلویزیون در این حوزه نادیده گرفت اما نکته بدیهی تر این است که به همان میزان که این تعیین کنندگی نقش پررنگ تری در جهت دهی مستندها داشته باشد، تاثیرگذاری آنها کمتر و حضورشان بر روی آنتن کم رمق تر خواهد شد.

گفتگو؛ آن سوی میزها

قالب گفتگو حکم معجزه را در طراحی برنامه های سیاسی و اجتماعی چالشی دارد. این که دو دیدگاه سیاسی و اجتماعی چالشی دارد. این که دو دیدگاه مختلف تصمیم به مواجهه بی واسطه در قالب یک برنامه تلویزیونی می گیرند، خود جذابیت بالقوه ای را برای آن برنامه به وجود می آورد که تا حدود زیادی تضمین کننده موفقیت آن هم هست.

* ایده محوری: طبیعتا انگیزه اصلی برای طراحی یک گفتگو، ایجاد بستر تقابل دو دیدگاه مختلف است؛ نکته ای که در جذاب ترین حالت، یک گفتگو را تبدیل به یک مناظره داغ می کند و چه جای تردید که این حالت تضمینی تقریبا صددرصدی را برای موفقیت برنامه به همراه می آورد. در کنار قالب مناظره، میز گفتگو در مواردی می تواند با محوریت مجری و به بهانه شفاف تر شدن دیدگاه های یک مهمان تشکیل شود.

* تولیدات شاخص امسال: در آستانه انتخابات امسال، تلویزیون برنامه شاخصی در قالب مناظره تا به این جا نداشته است. تنها برنامه ای که بازتاب ویژه ای هم پیدا کرد، میزگرد بررسی نقش رسانه ها در انتخابات با حضور محمد قوچانی و علی عسگری در برنامه «۱۸۰ درجه» بود که آن هم بیشتر برنامه ای ضبط شده و نه تولیدی داغ و زنده بود.


جالب این که برنامه «نگاه یک» با کار ویژه میزبانی از مناظره های انتخاباتی هم در این دوره کمرنگ ظاهر شد و حتی تک برنامه ای که قرار بود با حضور حسین شریعتمداری (مدیر مسئول روزنامه کیهان) و مهدی رحمانیان (مدیرمسئول روزنامه شرق) پخش شود، چند ساعت مانده به پخش، لغو شد تا این دوره بدون برنامه مناظره ای شاخصی سپری شود.

در مقابل اما بازار گفتگوهای مجری محور با حضور کارشناسان مختلف همچنان داغ بود. در این میان برخی برنامه های ترکیبی و گزارشی هم بخشی از کنداکتور خود را به گفتگو با کارشناسان و به ویژه چهره ها اختصاص دادند که به این قبیل برنامه ها به صورت جداگانه خواهیم پرداخت.

* تحلیل ما: واقعیت این است که قالب های شبه مناظره ای بیشتر در انتخابات ریاست جمهوری که با حضور تک نامزدها در میدان رقابت مواجهیم، کارکرد دارد و خیلی نمی توان در انتخاباتی با گستره برگزاری انتخابات مجلس و با تعدد نامزدهایی که این انتخابات دارد، چشم انتظار برگزاری مناظره بود. در عین حال اما گفتگو با چهره های شاخص جریان های سیاسی در قالبی غیر از مناظره می توانست سهم بیشتری از تولیدات تلویزیون در روزهای انتخاباتی امسال داشته باشد.

ترکیبی ها؛ این مردم نازنین

این یکی از مرسوم ترین ایده ها برای پر کردن کنداکتورهای انتخاباتی شبکه های مختلف است. برنامه های ترکیبی با حضور یک مجری و یک دکور انتخاباتی معمولا دم دست ترین ساختاری است که برنامه سازان به آن رجوع می کنند و با اتکا به آن، تولیدات و ایده های متنوعی را در قالب یک ساختار واحد روی آنتن می آزمایند.

* ایده محوری: «افزایش شور و حال انتخاباتی» را می توان اصلی ترین دغدغه طراحان ویژه برنامه های ترکیبی در آستانه انتخابات دانست. برای تحقق این دورنما، معمولا یک مجری سکاندار برنامه شده و سهم اصلی دیگر بخش های برنامه را هم گزارش های میدانی به منظور انعکاس دیدگاه های مردمی و نیز گفتگو با چهره ها با هدف تهییج مخاطبان برای حضور پررنگ تر در صحنه به خود اختصاص می دهد.


* تولیدات شاخص امسال: هر یک از شبکه های اصلی، ویژه برنامه ای با این سر و شکل داشتند؛ شبکه یک با برنامه «من انقلابی ام»، شبکه ۲ با «روزهای بهارستان» و «کارستان»، شبکه ۳ با دو برنامه «تریبون آزاد» و «من ایرانی ام»، شبکه ۴ با «قطره دریاست»، شبکه ۵ با «مجلس و اقتصاد مقاومتی» و خلاصه شبکه های دیگر با ایده ها و ترکیب های مختلف، هر بار با برنامه هایی ترکیبی در راستای طراحی کنداکتورهای ویژه به استقبال انتخابات آمدند.

* تحلیل ما: مهمترین مشکل ویژه برنامه های ترکیبی و انتخاباتی سیما، همان ایراد کلیشه ای و تکراری یعنی «کلیشه ای بودن» است! ترکیب بندی کلی غالب این برنامه های شبکه های مختلف آنقدر به هم شبیه و نزدیک است که بعضا به سختی می توان ماهیتی مستقل برای هر یک قائل شد. همه چیز به تعداد گزارش میدانی «گل درشت» و چند پلاتوی شعاری خلاصه می شود و کمتر شاهد نوآوری در این تولیدات هستیم. در این میان، برنامه هایی مانند «منطقه آزاد» که از استودیو خارج شده و به صورتی میدانی گروه هدف خاصی را مخاطب قرار می داد یا «مجلس و اقتصاد مقاومتی» که رویکردی تخصصی به یک موضوع مشخص داشت، طبیعتا نمره قابل قبول تری کسب می کنند

مفرح ها؛ شوخی های جدی

این جنس برنامه ها حکم تنفس را دارند و از منظری البته بیشتر هم مورد توجه مخاطبان قرار می گیرند؛ برنامه هایی که یا به طور کامل ماهیت طنز و کمدی دارند یا در قالبی «غیر جدی» به مقوله سیاست و انتخابات می پردازند.

* ایده محوری: مخاطب هدف این قبیل تولیدات در تلویزیون غالبا همان هایی هستند که حوصله سیاست و مباحث خشک آن را ندارند و ترجیح می دهند اگر قرار است در جریان انتخابات و مشغله سیاسیون قرار بگیرند، کمی طنز و شوخی هم چاشنی آن باشد؛ فرقی هم نمی که این پرداخت شوخ طبعانه در قالب یک مجموعه طنز آیتمی و یک سریال کمدی باشد یا سروشکل همان برنامه های گزارشی و ترکیبی را داشته باشند.

* تولیدات شاخص امسال: تلویزیون با سریال «غیرعلنی» در این حوزه دورخیزی جدی داشت اما این سریال نه برای سیما و نه برای شبکه ۲ توفیقی به همراه نداشت. برخلاف این ایده سریالی اما انیمیشن های کوتاه «درین درین» که به صورت رندوم از شبکه های مختلف سیما پخش می شد، با اقبال ویژه همراه و حتی در شبکه های مجازی هم دست به دست شد.

مجموعه «صندوق» در شبکه ۳ هم از آن ایده های به شدت شکست خورده از این جنس در این شبکه بود که البته تا حدودی خلأ آن با برنامه به نسبت قابل قبول «من اگر رأی بیارم» پر شده بود. جالب این که «من اگر رأی بیارم» به جای قالب استودیویی ساختار ساده گزارش های مردمی با سوالات نرم را انتخاب کرده و بیش از قالب پر زرق و برق «صندوق» توانست جواب بگیرد. در مجموع ایده و اجرای سری انیمیشن «درین درین» را می توان موفق ترین تجربه تلویزیون در تولید برنامه های مفرح برای این دوره از انتخابات دانست.


* تحلیل ما؛ تولیدات این گروه به همان میزان که احتمالا می توانند مخاطبان بیشتری را با خود همراه کنند، فرآیند تولید دشوارتری هم دارند. این دشواری هم صرفا بحث سخت افزاری را شامل نمی شود و بیشتر از آن که در مرحله ایده پردازی اولیه نیاز به کار ویژه و وسواس در طراحی دارد.
تولیدات تلویزیون در این زمینه هم غالبا به دلیل نادیده گرفتن همین مرحله و نگاه دم دستی به تولیداتی که قرار است «شوخی» گرفته شود، شکست می خورند. جدی گرفتن، مهمترین رمز در موفقیت این قبیل تولیدات است.

جمع بندی؛ چه انتظاری داریم؟

کارکردهای تلویزیون در ایام انتخابات طبیعتا فراتر از دسته بندی لحاظ شده در این گزارش است و اگر بخواهیم دقیق تر به واکاوی عملکرد سیما در این زمینه بپردازیم، گزارش مبسوطی را به تنهایی می توانیم به بخش های مختلف خبری اختصاص دهیم.

آیتم های تبلیغاتی مصوب در قانون انتخابات (مانند آیتم های کوتاه طرح برنامه نامزدهای انتخابات مجلس خبرگان که از شبکه های استانی پخش می شد) را هم می توان در این بازخوانی لحاظ کرد. در مجموع اما بنا بر آنچه در همین چند آیتم مشخص مورد ارزیابی قرار دادیم، مهمترین نکته ارجحیت داشتن «محتوا» به «ساختار» در طراحی ویژه برنامه های مرتبط با این ایام است که مختص به امسال هم نیست و در دوره های مختلف انتخابات شاهد آزمون و خطای شبکه ها و برنامه سازان مختلف سیما در این زمینه بوده ایم.

غفلت از سخت افزار و استانداردهای برنامه سازی تبلیغی در یک رسانه اما همواره تبدیل به نقطه ضعفی جدی در کارنامه تلویزیون شده است. تا زمانی که اهمیت این موضوع را درنیابیم نمی توانیم و نباید انتظار ویژه ای هم داشته باشیم.