دیدار با «سربداران» پس از دو دهه

هفت صبح: شبکه آی‌فیلم به دنبال پخش سریال تاریخی «ابن سینا» این بار سراغ یکی از محبوب‌ترین کارهای تاریخی دهه 60 تلویزیون رفته؛ «سربداران» به کارگردانی محمد علی نجفی از فردا روی آنتن این شبکه می‌رود. «هفت صبح» مروری دارد بر حرف‌های کارگردان، آهنگساز و بازیگران این سریال برخلاف موج فراگير تكرار چند باره سريال‌هاي تاريخي، «سربداران»، يكي از معدود سريال‌هايي است كه از سال 63 تا به حال ،كمترين ميزان بازپخش را داشته است . اين سريال از فردا هر شب ساعت21:30 از شبكه آي فيلم پخش مي‌شود

اقدام شبکه آی‌فیلم برای پخش اولین سریال تاریخی بعد از انقلاب، خاطرات جالبی را برای بیشتر مخاطبان متولدین اوایل دهه 50 و قبل از آن، تداعی می‏کند. «سربداران»، یکی از معدود سریال‌های تاریخی است که کمترین میزان بازپخش را داشته است. این سریال، سال 63 در اوضاع و احوالی برای اولین بار روی آنتن رفت که هنوز سینما و تلویزیون بعد از انقلاب، تعریف خاصی پیدا نکرده بود و به خاطر خلأ آثار نمایشی در دو شبکه تلویزیونی، مخاطبان بسیاری را به سمت خود جلب کرد.

بازیگران و عوامل مختلف سریال، در بیشتر گفت‌وگوهایشان از آن دوره تاکنون، راجع به حضورشان در «سربداران» و حال و هوای آن دست کم یکی، دو جمله‏ای صحبت کرده‏اند اما در این میان، محمد علی نجفی کارگردان این سریال، افسانه بایگان، بازیگر نقش ترکان خاتون و فرهاد فخرالدینی، آهنگساز آن در صحبت‌هایشان به نکات قابل توجه و جالبی اشاره کرده‏اند که مرورشان درست یک روز پیش از شروع پخش آن خالی از لطف نیست.

طراحی گريم، دکور و لباس برای اولین بار

محمد علی نجفی، کارگردان سریال «سربداران»، در یکی از مصاحبه‏هایش به شک و شبهه‏ای که موقع ساختن این سریال داشته‏ اند اشاره کرده و گفته که به خاطر فضای بعد از انقلاب، شروع حرکت آنها به سمت فیلم و سریال‌سازی، خیلی با احتیاط صورت می‏گرفته:«در آن دوران هنوز از طرف دولتمردان بعد از انقلاب، هیچ تصمیمي در ارتباط با فیلمسازی و هنر دراماتیک در ایران گرفته نشده بوده و هنرمندان مشکوک بودند که اصلا سینما می‏تواند بعد از انقلاب ادامه داشته باشد یا نه!» نکته قابل توجه در صحبت‌های او این است که مسائلی مثل «طراحی گریم»، «طراحی دکور» و «طراحی لباس»، در «سربداران» برای اولین بار مطرح شده:« تحولی در این زمینه‏ ها به وجود آوردیم.

لباس‏هایی را مخصوص این سریال طراحی کردیم، شهر باشتین را ساختیم و در کل همه چیز را از صفر شروع کردیم.» علاوه بر اینها، اوایل انقلاب وسایل تکنیکی فیلمسازی هم خیلی محدود بوده و ساخت سریالی تاریخی با آن عظمت، قطعا با مشکلات زیادی مواجه شده. نجفی هم در یکی از مصاحبه‏هایش در این باره این‌طور تعریف کرده:

« وسايل تكنيكي جهت فيلمسازي خيلي محدود و تقريباً غير قابل باور بود. ما با يك دوربين ۱۶ ميلي‌متري فيلمبرداري سریال سربداران را انجام دادیم. ولي بالاخره جواب داد!»


سوژه سربداران از کجا آمد؟

در بحبوحه جنگ و روزهای سخت آن دوران، قطعا فکر کردن به ساخت سریالی با این وسعت، کار خیلی سختی بوده و مطالعه و تحقیق راجع به آن، زمان زیادی می‏برده. نکته قابل توجه اینجاست که به گفته کارگردان سریال، سوژه «سربداران» قبل از انقلاب شکل گرفته و حتی تئاتر آن هم در حسینیه ارشاد روی صحنه رفته.

نجفی راجع به تبدیل شدن این سوژه به سریال هم در جایی گفته: «قبل از انقلاب، در حسینیه ارشاد آن را اجرا کردیم و اتفاقا نتیجه خوبی هم گرفتیم. بنابراين اولين سوژه‌اي كه بعد از انقلاب به ذهنم رسید، ساخت سریال «سربداران» بود كما اينكه بعد از آن مي‌خواستم بلافاصله «خداوند الموت» را كار كنم که شرايطش پيش نيامد.»


دستمزد 15 هزار تومانی برای قاضی شارح

نکته قابل توجه دیگر درباره سریال، سال گذشته در گفت‌وگوی همزمان خبر آنلاین با علی نصیریان و محمد علی نجفی مطرح شد. نصیریان درباره دستمزدش در نقش قاضی شارح «سربداران» گفته بود:«ماهی 15هزار تومان حقوق می‌گرفتم که از این مبلغ 750 تومان بابت مالیات کم می‌شد!» قاضی شارح یکی از شخصیت‏های مهم «سربداران» بود که اتفاقا تکیه‌کلام‌هایش خیلی زود میان مخاطبان گل کرد. نصیریان درباره اینکه در آن سال چطور به این نقش رسیده هم توضیح داده بود:« این شخصیت با همین مشخصات و دیالوگ‌ها در متن بود. این طور نبود که من بخواهم او را خلق کنم. من فقط آمدم و روال را شکستم. به خودم گفتم این شخصیت واعظ است، بیان قوی دارد. من هم باید او را از حالت نرمال خارج کنم. کاراکترش را استلیزه کنم، پر طمطراق و مطنطن حرف بزنم تا شخصیت او حک شود و در ذهن مخاطب بماند.»


افسانه بایگان ۱۹ ساله در نقش «ترکان بانو»

ورود افسانه بایگان به بازیگری و ایفای نقش «ترکان خاتون» در این سریال هم قصه جالبی دارد. بایگان همین اواخر در بخش گفت‌وگوی ویژه برنامه «رادیو هفت»، این قصه را تعریف کرده بود. او که بعد از ۱۲ سالگی از دنیای بازیگری فاصله گرفته بود، در سن ۱۹ سالگی برای بازی در این سریال انتخاب شد. او درباره انتخابش برای نقش «ترکان خاتون» به رادیو هفت گفته بود: «حدود يك سال و نيم از پيش‌توليد سريال سربداران گذشته بود و آدم‌هاي مختلفي براي ايفاي اين نقش تست داده بودند و فقط چند روز مانده بود تا گروه به سمت ابيانه(لوكيشن اصلي سريال) برود. هنوز بازيگري براي نقش تركان خاتون انتخاب نشده بود. روزي كه براي تست بازیگری به آنجا رفتم در جواب اکبر عالمی که اسمم را پرسید سریع پاسخ دادم:

« افسانه بایگان، ترکان بانو هستم!» قبول شدم و با پدرم براي بازي من در اين سريال قرارداد بستند.» جالب است كه بايگان حتي به خوبي به خاطر داشت كه سريال سربداران براي اولين بار در چه تاريخي روي آنتن تلويزيون رفته است:«پخش اين سريال دقيقا ۲۶ دي‌ماه سال ۱۳۶۲ و درست شب تولد من آغاز شد.»


آهنگ «سربداران»؛ نقطه عطف موسیقی فیلم

موسیقی «سربداران»، یکی از نقاط قابل توجه آن به حساب می‏آمد و حتی با گذشت چند دهه از پخش آن، هنوز جذابیتش را برای مخاطبان از دست نداده است. فرهاد فخر‏الدینی، آهنگساز مطرح ایران که مدت 11 سال، رهبر ارکستر ملی ایران بود و‌ الان یکی از اعضای شورای عالی خانه موسیقی ایران است، این اثر را ساخته. فخرالدینی در یکی از مصاحبه‏های چند وقت اخیرش به «سربداران» اشاره کرده و راجع به آهنگسازی‏اش برای این سریال گفته:« زمان انقلاب فرهنگی دانشگاه، هنرستان و هنركده تعطیل شد و از سال 58 هم به خواست خودم از رادیو بیرون آمدم. چون آن طور كه می‌خواستم نمی‌توانستم كار كنم. محدودیت‌هایی بود كه دیدم از عهده اش بر نمی‌آیم و نمی‌توانم تحمل كنم.

این دوران خوشبختانه مصادف شد با پیشنهاد محمد علی نجفی برای ساخت موسیقی مجموعه «سربداران»! این اولین كارم برای تلویزیون بود.» او توضیح داده که ساخت موسیقی «سربداران» خیلی پرزحمت و پر هزینه بوده اما نجفی، برای ساخت آن حمایتش کرده:« از همان ابتدا به آقای نجفی گفتم موسیقی این سریال خیلی پرزحمت و پرهزینه است اما او قبول كرد و تا آخر هم هر كمكی كه می‌توانست انجام داد تا كار بهتر شود.»

آهنگ «سربداران» به گفته فخرالدینی می‏تواند نقطه عطفی در موسیقی فیلم باشد. او در این باره توضیح داده بود: «خوشبختانه بعد از اتمام كار دیدم كه موسیقی سربداران می‌تواند نقطه عطفی در موسیقی فیلم باشد. تا پیش از آن، به لحاظ اركستراسیون و ظرافت‏های كار موسیقی، نمی‏توانستیم کاری را انتخاب کنیم که با او برابری کند. بعدها موسیقی «سربداران»، «ابن سینا» و چند كار دیگر به صورت سوئیت سمفونیك در‌آمد و توسط اركسترهای بزرگ جهان اجرا شد.»