پروژه های نافرجام «شبکه جِم»

هفته نامه همشهری جوان - احمد رنجبر: شبکه های جم با فرمول خاصی به میدان آمدند و هدف اصلی شان کنار زدن شبکه های تلویزیونی ما و دیگر رقیبانی مثل فارسی وان بود. دیری نگذشت که این شبکه ها با پسوندها و کارکردهای مختلف قد علم کردند اما تمرکز اصلی مدیر این شبکه ها رو پخش فیلم و سریال بود. در داخل کشور مشتریان سریال های دوبله ترکی بیش از دیگر آثار این شبکه بود و همین جم را به این فکر انداخت که سریال های بلند ترکی را دوبله کنند.

کمی بعد ذائقه مردم از سریال های سطح پایین ترکی اشباع شد و همین امر، مدیران جم را وادار به گرفتن تصمیم دیگری کرد. آنها برای تولید سریال های اصل فارسی، بر اساس الگوی تولیدات ترکی دورخیز کردند که نتیجه اش شد جذب برخی بازیگران و کارگردان های وطنی. مدیران جم با چهار هدف اصلی سراغ تولید فیلم و سریال رفتند اما به هفت دلیل پروژه شان نافرجام ماند. حالا هم که به طور رسمی صدای اعتراض مدیر شبکه از کیفیت تولیدات بلند شده و این خود بهترین دلیل برای پی بردن به شکست یک شبکه جاه طلب است.

اهداف سریال سازی

۱. افزایش سود و مخاطب

هر شبکه تلویزیونی دوست دارد حداکثر مخاطبان را جذب کند تا به سودآوری بیشتر برسد. یکی از روش های نشاندن بیننده پای شبکه، تولید فیلم و سریال و استفاده از هنرپیشه های معروف و محبوب در آنهاست؛ یعنی شبکه هایی که تولید فیلم و سریال دارند، از بازیگرانی دعوت می کنند که نزد مردم محبوبیت دارند.

این، روشی نهادینه شده است که شبکه های معتبر از آن بهره می برند. آنها حتی با استفاده از نام کارگردان های باسابقه و خوشنام سینمایی به فکر افزایش بیننده و بالا بردن وجاهت خود هستند. شبکه جم هم برای بالا بردن تعداد مخاطب خود و به تبع آن رسیدن به سود، سریال سازی را در دستور کار قرار داد و در گام اول برای صید چهره های معروف وطنی خیز برداشت.

۲. قدرت نمایی

«جم گروپ در حال حاضر ۱۴ شبکه به زبان فارسی، یک شبکه به زبان کردی، یک شبکه به زبان عربی و یک شبکه به زبان آذری را به صورت HD و SD پخش می کند.» این اطلاعات درباره گروه تلویزیونی جم یعنی این شبکه فراتر از نمونه های دیگر عمل می کند و تفکری که پشت آن است از ابتدا درصدد گسترش قارچ گونه خانواده جم بوده. وقتی بفهمیم شبکه های تلویزیونی جم در کمتر از یک دهه چقدر افزایش داشته اند (فارغ از کیفیت)، شست مان خبردار می شود که یکی از اهداف این گستردگی، به رخ کشیدن قدرت است تا مثلا وقتی اسم جم بیاید، رقبا به لرزه بیفتند که عجب غولی! برای چنین تفکری مهم ترین ابزار قدرتنمایی، ساخت فیلم و سریال است. تولیدات نمایشی اگر با کیفیت باشند، بیننده هر شبکه را تضمین می کنند و وجاهت آن را بالا می برند.

۳. ترویج تفکری خاص

مگر می توان شبکه ای در دنیا پیدا کرد که بدون مانیفست و برنامه ای مدون فعالیت کند؟ شبکه های جم و امثال آن هم از این قاعده مستثنا نیستند و به راحتی می توان پی به سیاست حاکم بر آنها برد. اتفاقا بر سر این مسئله میان گروه های مختلف فکری و سیاسی اشتراک نظر وجود دارد که بیشتر برنامه ها و سریال های شبکه جم در تضاد با فرهنگ عرفی و عقیدتی جامعه ما هستند.

البته که جم و هیچ شبکه ای نمی توانند بر فرهنگی که واکسینه شده رخنه کنند اما واقعیت تلخی است که این شبکه در رسیدن به هدفش چندان هم ناموفق نبوده و برخی گوش ها بدهکار هشدار کارشناسان اجتماعی نیست. مدیران شبکه جم بعد از یک دوره به این نتیجه رسیدند که برای ترویج تفکر مورد نظر، چرا سراغ سریال های ترک بروند و خودشان آستین بالا نزنند؟!

۴. خلع سلاح کامل رقیب

یکی از رموز موفقیت شبکه های معتبر، تولید آثار نمایشی است؛ یعنی اگر شبکه ای در تولید فیلم و سریال حرفی برای گفتن داشته باشد، رقبا را پشت سر می گذارد و چشم ها را می دزد. مدیران جم هم چنین سودایی در سر داشتند و گمان می کردند روی موج موفقیت سریال های ترکی می توانند نمونه های با کیفیتی را با بازیگران ایرانی تولید کنند. به زعم آنها ساخت فیلم و سریال ایرانی یعنی رسیدن به مخاطب حداکثری و سود کلان. با چنین تفکری جم سراغ تولید فیلم و سریال رفت و قصد یکه تازی و کنار زدن شبکه های رقیب را داشت.

منظور از رقبا فقط شبکه های داخلی نیست و همه شبکه های فارسی زبان را شامل می شود. مدیران جمع می خواستند تلویزیون ما را به طور کامل گوشه رینگ قرار دهند و جایی برای عرض اندام شبکه های همسو باقی نگذارند.

دلایل شکست

۱. ناتوانی در جذب ستاره ها

یکی از عوامل محبوبیت فیلم ها و سریال ها، بازیگران مطرح و کارگردان های نام آشنایی هستند که نام شان در تیتراژ نقش می بندد. مدیران جم بهتر از من و شما می دانستند که برای موفقیت باید سراغ جذب چهره ها بروند. در خفا نام بسیاری به عنوان گزینه های مورد نظر جم شنیده می شود اما در نهایت اسم پرویز پرستویی، اکبر عبدی، امیر آقایی و امیرحسین آرمان رسانه ای شد و کاشف به عمل آمد که جمی ها قصد برداشتن لقمه ای بزرگ داشته اند.

بازیگران و کارگردانان مطرح می دانند که در ایران با وجود همه مشکلات مالی، آینده حرفه ای شان تضمین شده است و طبیعی است که در برابر پیشنهاد جم وسوسه نمی شوند. شبکه جم در مواجهه با پاسخ منفی چهره های مطرح، نخستین فاکتور موفقیت خود در سریال سازی را از دست داد.

۲. جذب بازیگران ضعیف

مدیران شبکه جم بعد از برخورد با سد محکم چهره های مطرح از هدفی که داشتند، عدول نکردند و سراغ بازیگران رده چندم رفتند. ظن شان این بود که بازیگرانی چون رامین کبریتی، چکامه چمن ماه، پردیس افکاری، مانی کسراییان و دیگران در کشور دارای محبوبیت هستند. شاید هم گمان می کردند این بازیگران به شهرت و ثروت اغوا کننده ای می رسند و بهانه ای می شوند برای مهاجرت دیگران.

در عمل اما اتفاق دیگری در حال رخ دادن است و اخبار ناخوشایندی از وضعیت این بازیگران رسانه ای شده ... بگذریم. مدیران جم خیلی زود متوجه شدند که این بازیگران در حد نقش اصلی فیلم ها و سریال ها نیستند و بیهوده روی آنها حساب کرده اند. پس دومین عامل نافرجامی پروژه سریال سازی جم را باید در کستینگ جستجو کرد.

3. کارگردان های زیر متوسط

به همان نسبت که شبکه جم در به کارگیری بازیگران مطرح ناموفق بوده، در جذب کارگردان ها هم ضعیف عمل کرده است. به این نام ها نگاه کنید. محمد تقی زاوندی، مهدی مظلومی، سعید ابراهیمی فر، عباس مرادیان، احمدرضا گرشاسبی و حمیدرضا چارکچیان. در این بین فقط مهدی مظلومی یکی دو کار پرمخاطب دارد و توانسته به این واسطه به کارنامه اش رنگ و بویی ببخشد.

مابقی نه تنها کارگردان های متوسطی هستند که اصلا سازوکار جذب بیننده را نمی دانند و بلد نیستند فیلم و سریالی بر اساس ذائقه عامه مردم بسازند. کاملا طبیعی است که متمول ترین شبکه هم بودجه اش را در اختیار کارگردان های میانمایه نمی گذارد و دوست ندارد هزینه اش را بیهوده صرف کند. شبکه جم سومین ضربه را از ناحیه کارگردان های متوسط خورده است.

4. تولیدات ضعیف

وقتی بازیگر درجه چندم باشد و کارگردان جزو متوسط ها به حساب بیاید، چه انتظاری از نتیجه فیلم و سریال می رود؟! در اینجا اصلا منظورمان بالا بودن عیار داستان و محتوای آثار نیست بلکه اشاره به ساختار ظاهری سریال هاست. به عبارت دیگر، یکی از فاکتورهای موفقیت سریال های عامه پسند (در اشل شبکه جم) ساختار جذاب و بازی های معقول است.

این اتفاق برای آثاری که تاکنون برای جم ساخته شده اند، نیفتاده است. نکته عجیب و قابل تامل این که مهدی مظلومی به عنوان مطرح ترین نام در میان کارگردان های جم رفته هم نتوانسته اثری قابل قبول بسازد و ساخته هایش به مراتب پایین تر از آنهایی است که در ایران کارگردانی کرده است.

5. کپی برداری ناشیانه

این نام ها شما را یاد چه می اندازد؟ «آبی عشق»، «منو تنها نذار»، «پیاده روهای خالی»، «ماگنولیا»، «ملاقات در مه»؛ بله، شبیه آن چیزهایی است که به نام سریال از فارسی وان و همین جم دوبله و پخش شده اند. اینها را که ذکرشان رفت، کارگردان های ایرانی به جم رفته ساخته اند اما این قدر ذوق و هنر (و شاید هم آزادی عمل) ندارند که حتی اسم سریال را بامسماتر انتخاب کنند. از همین نام های عاریتی به درونمایه آنها می توان پی برد و فهمید این آثار کپی های ناشیانه ای است از نمونه های ترکی و حتی کلمبیایی!

6. استقبال نکردن مخاطبان

وقتی سریالی یک کپی ناشیانه از سریال های ترکی است، چرا بیننده باید وقتش را برای تماشای آن تلف کند؟ تازه همان سریال های ترکی روی دور تکرار افتاده اند و حالا ذائقه بیشتر مخاطبان از داستان های طولانی و خسته کننده اشباع شده. بیننده می داند روابط کاراکترهای یک سریال ترکی چگونه پیش می رود و در نهایت چه سرنوشتی برای شان رقم خواهد خورد! در چنین شرایطی نسخه بدل این سریال ها هرگز نمی تواند جایی در انتخاب ها داشته باشد. بدتر این که سریال های فارسی به مراتب بی کیفیت تر از نمونه های ترکی است.

۷. هزینه های تولید

شش دلیل ناکامی شبکه جم در ساخت فیلم و سریال را خواندید. این شش دلیل باعث شده شبکه نه تنها به اهدافش نرسد که هزینه ای گزاف روبروی خود ببیند. در ادامه مدیر این شرکت به صراحت آمده حقوق ثابت عوامل تولید فیلم ها و سریال ها باید قطع شود و حالا بازیگران و کارگردان های مهاجرت کرده شرایط سختی پیش رو دارند.

هزینه های تولید فیلم و سریال ها در حالی یقه شبکه جم را گرفته که مدیرانش تا پیش از این، سریال ها را با کمترین بودجه، دوبله و پخش می کردند. چه بسا در آینده جمی ها به این نتیجه برسند که با بازیگران و کارگردان های موجود، کاری از پیش نخواهند برد و چاره را در دوبله ببینند، نه در تولید.