اقتصاد نیمه تاریکِ عکاسی

ماهنامه پیشه و تجارت: از آنجایی که جهان امروز، جهان اطلاعات و ارتباطات است، عکاسی به عنوان یک رسانه، نقش بسزایی در انتقال اطلاعات و برقراری ارتباطات دارد. در واقع عکس به علت ویژگی های بیانی، در امر نمایاندن و نقش واسطه ای در امر ارتباطی، دارای اهمیت بسیاری در گستره اجتماعی است.

عکس به مثابه یک کالای هنری که سعی در ابراز دیدگاه های مؤلف خود دارد، هم زمان از ارزش های اقتصادی و هنری برخوردار است و در هر دو گفتمان «اقتصاد» و «فرهنگ و هنر» جایگاه ویژه ای دارد. این ارتباط چند سویه میان فرهنگ و اقتصاد، امکان تولیدات متعددی را مهیا می سازد که از یک منظر، اشیاء هنری و موثر بر فرهنگ هستند و از دیگر سو کالاهایی مهم و اثربخش در رونق اقتصادی به حساب می آیند.

عکس به عنوان یک کالای هنری در صورت شناخت و سرمایه۸ گذاری می تواند یکی از عناصر مهم اقتصاد هنر و توسعه پایدار این هنر - صنعت در ایران شود. با دگرگونی زیرساخت های بازار عکاسی و همکاری عاملان، نهادهای عملیاتی، هنرمند و مخاطب، می توان رده دستیابی به یک چرخه اقتصادی سالم در این هنر را هموار کرد.

همچنین نهادهایی چون دولت، سازمان های انتفاعی و غیرانتفاعی و عواملی چون حراج ها و نمایشگاه ها در این عرصه، مهم ترین نقش ها را بر عهده دارند و می توانند در رونق اقتصادی بازار فروش و در نهایت اقتصاد عکاس (به معنای هنرمندی که عکاسی را به عنوان حرف اصلی خود انتخاب می کند) تاثیرگذار باشند و مانع از اشتغال اجباری هنرمند در چند حرفه هم زمان شوند. اغلب مردم عکاسی را وسیله ای برای ثبت لحظه ها می دانند اما مؤلفان هنری، عکاسی را یک ابزار بی نظیر در خدمت بیان هنری یافتند.

از این رو عکاسی چیزی ورای ثبت موضوع است. رشته عکاسی گسترده ای وسیع از مشاغل را در بر می گیرد و دلیل آن حضور عکاسی در زوایای گوناگون حیات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی جوامع است. عکاسی در دنیا، هنری گران محسوب می شود که در مقابل، هنر پول سازی نیز هست اما در چرخه اقتصاد هنری ایران، جایگاه عکاسی جایگاهی متزلزل است و تبدیل به کالای فرهنگی ارزانی شده است.

قانون کپی رایت یا مالکیت معنوی آثار هنری همواره اصلی ترین قانونی است که وجود آن به طور مستقیم موجب رونق بازار هنر به خصوص در عرصه تولید و عرضه محصولات هنری، شنیداری و دیداری می شود. نبود قانون کپی رایت در ایران به اقتصاد عکاسی نیز آسیب بسیاری رسانده است. برای بررسی اقتصاد عکاسی به علت گستردگی و تنوع انواع عکاسی، ناگزیر از ارائه یک دسته بندی کلی هستیم.

عکاس هنری

عکاس هنری و یا هنر طراحی نور، از اصلی ترین شاخه های عکاسی است. قدرت انتقال مفاهیم بدون کلام در عکس، بیانگر یک رویداد هنری منحصر به فرد است. پس از سال های 1357 عکاسی ایران نیز به مانند سینمای ایران در صحنه هنر بین الملل، جایگاه ویژه ای یافت. برگزاری نمایشگاه ها و دو سالانه های عکاسی با حمایت مالی دولت، موجب رشد این رشته در کشور شد.

از طرف دیگر، امروز ه اشتیاق زیادی به نمایش آثار هنرمندان منطقه خاورمیانه از سوی موسسات و موزه ها و گالری های هنری غرب دیده می شود. شمار زیادی از نمایشگاه و حراج آثار هنری با حضور هنرمندان ایرانی در دبی و کشورهای غربی برگزار می شود و موفقیت هنرمندان ایرانی در این نمایشگاه ها باعث شکل دهی به گرایش هایی در هنر معاصر داخلی شده است؛ به این معنی که مخاطب جهانی و جدید هنر ایران، از جمله مجموعه دارانی که در خارج ایران زندگی می کنند، سلایق و انتظاراتی پیرامون هنر تولیدی ایرانی دارند که انتظارات داخلی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

این تاثیر موجب می شود مجموعه «هنرمند/ گالری دار/ منتقد/ مخاطب» در تطابق با سلیقه و انتظارات جهانی از هنر خاورمیانه، گرایش جدیدی داشته باشد. بعد از شکل گیری بستری برای نمایش آثار هنری منطقه خاورمیانه در دبی، بازتولید تصاویری که پیش از این غرب از شرق تصویر نموده بود، بسیار به چشم می خورد.

در طی دو سال از گشایش خانه کریستیز و برگزاری حراجی ها، فروش حاصل از حراج ۱۲۰ اثر از هنرمندان جهان عرب، ایران، هند و پاکستان بالغ بر ۶۱,۰۰۰,۰۰۰ دلار بود و این سود کلان و توجه به هنر خاورمیانه، مسئله ای است که هنرمندان را به سمت تولید استعماری سوق می دهد. متاسفانه در برخی از هنرها، برخلاف پتانسیل بالای تنوع سبکی، به علت وجود فارغ التحصیلان جدید، با محتوا و فرم تقریبا یکسانی روبرو می شویم. عکاسی هنری سعی می کند خود را از این مناسبات قدرت در هنر، رها کند و با برگزاری گالری های داخلی، دست به تولید شیء هنری به عنوان شیئی مستقل و والا بزند اما فروش نرفتن آثار، عدم حمایت های مردمی و دولتی و هزینه های تولید و برگزاری نمایشگاه، مشکلات زیادی را در چرخه اقتصادی این شاخه از هنر عکاسی ایجاد کرده است.

چنانچه ظرفیت های موجود در این شاخه هنری شناخته و به طور نظام مند روی آن سرمایه گذاری شود، دستاوردهای ارزشمندی برای اقتصاد هنر در سطحی خرد، اقتصاد کشور در سطح کلان و همچنین برای صاحبان این کالا و هنرمندان فعال در این بخش به همراه خواهد داشت.

عکاسی خبری

عکاسی خبری یا فتوژورنالیسم به بیانی از عکاسی گفته می شود که پیام و هدف اصلی آن خبررسانی است. در واقع عکاسان خبری همان نویسندگان مقاله و مخبران خبر به وسیله تصویر یا عکس هستند. هدف اصلی عکاسی خبری ثبت اتفاقات خبری است و ماموریت اصلی عکاس، تهیه تصویری است که کامل کننده یک گزارش باشد و دارای دو ویژگی اصلی است: ترغیب مخاطب برای خواندن گزارش و شاهدی صادق در ماجرای اتفاق افتاده.

عکاسی خبری جزء کاربردی ترین شاخه های عکاسی است. همین امر باعث ایجاد امکانات متعدد شغلی برای عکاسی خبری است. از دیگر سو، گرانی ابزار عکاسی و بازار مخدوش این هنر، عکاسان را به سمت موقعیت های کاری سوق می دهد که دارای امنیت مالی بیشتری است. از همین رو بسیاری از فارغ التحصیلان به تصور امکان شغلی بیشتر به عکاسی مطبوعات روی می آورند.

در حالی که عکس های خبری علی رغم روند تولیدی دشوار، معمولا در فروش سهم اندکی دارند. از طرفی نیز به علت رشد خبرگزاری ها، عکس ها در بسیاری از موارد به صورت رایگان در اختیار رسانه ها قرار می گیرد و همین امر مانع تحقق یافتن جایگاه اصلی این شاخه عکاسی در اقتصاد هنر ایران می شود. نهایتا به دلیل تولید زیاد عکس، تقاضا برای عکس کاهش یافته و در نتیجه قیمت آن با کاهش روبرو می شود.

عکاسی تبلیغاتی و مد

عکاسی تبلیغاتی و عکاسی مد جزء کاربردی ترین شاخه های عکاسی هستند. در عکاسی تبلیغاتی، عکس هایی برای تبلیغ، رونق دادن به فروش و ارائه خدمات و آگاهی به مردم گرفته و ارائه می شود. با پیشرفت در زمینه تکنولوژی چاپ عکس، تقاضا برای عکس های تبلیغاتی افزایش یافت و چاپ در سطح انبوه، موجب کاهش هزینه شد. امروزه شاهد تنوع و کثرت پوسترها، بروشورها، بیلبوردها و عکس های تبلیغاتی در رسانه ها و دنیای مجازی هستیم.

شکل گیری بازار رقابتی در میان تولیدگران، آنها را به سمت تبلیغات بهتر و در نتیجه عکس و تصاویر متعدد و خلاقانه کشاند. در عکاسی مد نیز عکاس با به تصویر کشیدن انواع پوشاک و فرآورده های مرتبط در مجلات مد و تبلیغات، فعالیت می کند. این شاخه عکاسی به دو منظور زیبایی شناسی و تبلیغات مورد استفاده قرار می گیرد. گاهی این شاخه از عکاسی تلاش می کند تا علاوه بر برجسته نمودن عناصر زیبایی، نماینده فضای سیاسی و اجتماعی خود نیز باشد.

علاوه بر مواردی که معرفی شد، در شاخه های عکاسی با عکاسی علمی و پزشکی، عکاسی هوایی و زیر آب، عکاسی آرشیوی و ... روبرو هستیم که هر کدام هزینه تولید و بازار متفاوتی دارند و دارای گردش مالی متفاوتی هستند. در برخی از بخش ها، درآمد اقتصادی در رده بالا و در برخی دیگر در رده پایین قرار می گیرد.

به نظر می رسد چهار شاخه در انواع عکاسی، گردش مالی زیادتری را به خود اختصاص می دهند؛ عکاسی تبلیغات و مد، عکاسی ورزشی، عکاسی خبری و عکاسی پزشکی. از طرف دیگر، زمانی که عکس همراه با یک مدیای دیگر همچون سینما باشد، می تواند در رونق بازار اقتصادی خود و هنر مرتبط خود تاثیر بسزایی بگذارد.

در تاریخ سینما با عکس فیلم هایی مواجه هستیم که پیش از نمایش فیلم و یا حتی قبل از فیلمبرداری به بازار می آیند و به رسانه ها فروخته می شوند. بار خبری و هنری تولید فیلم هم در قیمت هر فریم عکس موثر است و هم فروش اثر سینمایی را بالا می برد.

زیبایی شناسی عکاسی

پیرامون رشته عکاسی، تکنیک ها و زیبایی شناسی عکس، آثار متعددی تالیف و ترجمه شده است. یکی از آثار حائز اهمیت در این رشته، کتاب «زیبایی شناسی عکاسی» اثر «استیفن بال» به ترجمه «محمدرضا شریف زاده» است. این کتاب توسط انتشارات علمی روانه بازار شده است و در آن، عکاسی به عنوان یک هنر مهم از هنرهای تجسمی معرفی و مباحث کلی درباره این هنر و حرفه، از جمله موضوع مهم «اقتصاد عکاسی» بررسی و تحلیل می شود.

محمدرضا شریف زاده در گفتگو با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) می گوید: «کتاب زیبایی شناسی عکاسی نوشته استیفن بال، یکی از مهم ترین نظریه پردازان هنر معاصر است. بال در این کتاب از عکاسی به عنوان یک ژانر بسیار مهم از هنرهای تجسمی بحث می کند. در این کتاب بخش های مختلفی چون «چیستی عکاسی»، «معانی عکس ها»، «عکاسی مفهومی»، «عکاسی و مد»، «عکاسی خبری»، «عکاسی برای فروش» و ... است.

استیفن بال در این کتاب برای نخستین بار از مقوله «اقتصاد عکاسی» صحبت می کند و ضمن ارائه تاریخچه ای برای «فروش عکس» انواع روش های اقتصاد بهتر در هنر عکاسی را تحلیل می کند. با توجه به مسئله مهم اقتصاد هنر در مطالعات هنری در ایران و جهان، بخش «اقتصاد عکاسی» کتاب استیفن بال برای دانشجویان رشته عکاسی و آگاهی از روند کسب و کار حرفه شان، یک منبع مناسب و ضروری برای مطالعه است.