روایتی تراژیک از تاریخ استبداد

تاریخ ایران با دو نکته بغرنج روبه رو بوده که هر یک دیگری را تکمیل می​کردند، اولی شرایط استبدادی و حکومت خودکامه بوده​است و دومی بحران جانشینی و افق کوتاه قدرت و رعیت. هر دوی این موارد ناشی از آن بوده که نه شخص حاکم و نه جامعه به حدودی از قانون محدود نمی​شدند و لذا شخص حاکم سلطه را شخصی و تنها بر عهده داشته است.

در چنین شرایطی توسعه، دیوانسازی و تشکیل پایگاه​های مدنی ناممکن بود، چرا که همه این​ها قدرت کم نظیر شخص شاه را محدود می​کرد و از نفوذ او در کوچکترین تصمیمات می​کاست، به همین سبب بوده است که وزیر کشی،پسر کشی و برادر کشی امری همیشگی و سقوط یک فرد از اشرافیت به فقر یا ترقی​اش از فقر به اشرافیت در کمترین زمان و دلیل، بسیار متداول بوده است.


آنچه مصیبت و افول شخصی چون خواجه نظام الملک را سبب شد، همین مسائل بود. خواجه نظام در پی دیوان سازی، تحکیم پایه​های مدنی و اجتماعی مستقل از طریق نظامیه​ها و کرسی​های علم و ادب و عرفان بود، اما فعالیتش شورش علیه شخص شاه تلقی شد.

نمایش «خواجه نظام الملک» نوشته و کار شکرخدا گودرزی بسیار به واقعیت این موضوع نزدیک شده است. گودرزی به سیاق ترازدی نویسان قدیم از یک واقعه تاریخی بخشی را که وحدت کنش ایجاد کند، وام گرفته اما به جای شروع کار از نزدیکی پایان و بحران ماجرا - به سبک تراژدی - سی سال را روایت می​کند و از این جهت در کلیت اثر خود از مرزهای تراژدی به روایت​های حماسی یا به بیانی جدیدتر تصویر سازی​های رمان​های تاریخی نزدیک می​شود و یادآور درام​هایی است که بیشتر در بستری تاریخی - روایی رخ می​دهند و از رمان وام گرفته​اند. اما باز در مقابل چنین کلیتی گودرزی با ایجاد صحنه​های کوتاه، کنش​های مداوم و پیشبرنده و بیان نسبتاً موجز در هر صحنه توانسته که دیالوگ و کنش نمایشی ایجاد کند و درام را در جزئیات چنان رعایت کند که ضرباهنگ درست یک اثر دراماتیک اتفاق بیفتد و کنش زبانی نه در سطحی روایی، بلکه کاملاً در اندازه​های یک اثر دراماتیک رشد یابد.


«خواجه نظام الملک» از جمله آثاری است که در کلیت کلاسیک است، اما توانسته در تکنیک​های اجرایی و جزئیات نگارش متن مدرن باشد. فرم آن هم حس زنده یک تئاتر کامل و تازه را در خود دارد. صحنه​هایی که گودرزی نوشته اغلب کوتاه هستند و در خیلی مواقع با طمأنینه و وقار به صحنه بعدی متصل می​شوند. همین کوتاهی صحنه الزام وجود دکوری کارکردی و چند منظوره را ایجاد کرده. دکور کار که از بهترین کارهای چند سال اخیر سیامک احصایی است. او در طراحی دکور توانسته با کارکردی چندگانه در اتصال صحنه​ها به هم و حفظ ضرباهنگ کار تأثیر مهمی داشته باشد.

رنگ و شاکله دکور از سوی دیگر خیلی زود به مانند موسیقی مخاطب را در فضای تاریخی کار قرار می​دهد و در این امر حتی از نمایشنامه هم پیشتازتر عمل می​کند. میزانسن​های گودرزی در بیشتر موارد متحرک و چند گانه​اند و از درون تحلیل شخصیت و موقعیت آن در درام بیرون آمده​اند. نبود ترکان، سوگلی پادشاه و دشمن خواجه در جلوی صحنه و حضور مداوم خواجه در پیشانی صحنه نشان از آشکارگی خواجه و شفافیت او و پنهانی و مرموزی انگیزه​های ترکان خاتون دارد.

آنچه در لحظاتی درام را معطل می​کند تکیه بیش از اندازه به نقض گویی و فلسفه بافی در زبان درام است که با وجود تبدیل شدن به دیالوگ در بسیاری موارد، در برخی از صحنه​ها نوعی از نقض گویی و شیرین گفتاری را می​نماید که با وجود زیبایی گاه از ایجاز ظریف و سرعت نمایش کم می​کند. نقصان دیگر که بیشتر به بازی بر می​گردد، در صحنه​های دونفره ترکان و ارسلان خاتون مادر شاه خودنمایی می​کند. به نظر می​رسد صحنه​ها با وجود نمادهای خوب و شاکله توجیه کننده در نمایش بیشتر غلو آمیز بازی می​شوند و مدام بدجنسی و بد خواهی را بازی می​نند به​جای این که با روندی طبیعی به توجیه​گری کامل درام اکتفا شود.


نمایش خواجه نظام اثری معاصر است نه به این لحاظ که زبانی روان یا تکنیک هایی مدرن در آن به خوبی و دقت لحاظ شده، بلکه به این دلیل که نمایشی است با جهانی دارای مساله که فضای خود را تبدیل به مشغولیت ذهنی مخاطب می​کند و جهالت حاصل از جامعه استبداد زده را به وضوح - خاصه در شخصیت جعفرک و پیشخدمت و حتی شخص پادشاه- نشان می دهد. نمایش «خواجه نظام الملک» به رقم مدت طولانی اش - در نسبت با نمایش های متداول امروز- دغدغه زمان را از مخاطب می​گیرد و با روندی که کمتر دچار اختلال می​شود- به جز در مواردی از زبان و همچنین نا همسانی برخی بازی​ها که اشاره شد- مخاطب را در خود حل و تراژدی درونش را به آشکاری منتقل می​کند.

منبع: خبرآنلاین

باز نشر: مجله اینترنتی Bartarinha.ir