فیلمی که امروز دوباره چشم و چراغ سینمای ایران می‌شود

برترین‌ها: خبر آمده که امروز نسخه مرمت‌شده فیلم "سگ‌کشی" بهرام بیضایی در موزه سینما اکران خواهد شد. البته این اکران در برخی محافل خاص و آن هم به صورت محدود خواهد بود؛ فیلمی که شاید به واسطه نسبت نه‌چندان مطلوب کارگردانش با ساختار رسمی، هیچ‌گاه آن جایگاهی را که شایسته‌اش بود در رسانه ملی پیدا نکرد. با این حال، بیش از دو دهه پس از ساخت، «سگ‌کشی» همچنان یکی از درخشان‌ترین آثار سینمای ایران است؛ فیلمی که برخلاف بسیاری از آثار بیضایی، نه فقط منتقدان، بلکه مخاطبان عادی هم می‌توانند با آن ارتباط برقرار کنند.

در اینجا سگ‌کشی بیضایی را از چند منظر تازه بررسی خواهیم کرد.

مژده شمسایی؛ زنی که از بسیاری از زنان سینمای ایران جلوتر بود

یکی از مهم‌ترین نقاط قوت «سگ‌کشی»، شخصیت گلرخ کمالی با بازی مژده شمسایی است. زنی که در آغاز فیلم تصور می‌کند همسرش قربانی یک توطئه شده و برای نجات او وارد میدان می‌شود، اما رفته‌رفته درمی‌یابد که واقعیت، بسیار پیچیده‌تر از تصور اولیه اوست.

بیضایی در طراحی این شخصیت، تصویری از یک زن مستقل، قدرتمند و تصمیم‌گیر ارائه می‌دهد؛ شخصیتی که حتی امروز و پس از گذشت نزدیک به سی سال، مدرن و جلوتر از زمانه به نظر می‌رسد. گلرخ کمالی نمی‌خواهد قربانی بنظر برسد و از تیپ آشنا و اغراق‌‌آمیز سینمای روشنفکری دوری می‌کند؛ او شخصیتی کامل، خاکستری و چندوجهی است که شاید بتوان گفت از بسیاری از زنان مشهور سینمای زمان خود نظیر هدیه تهرانی، فراتر می‌رود.

شاید قابل‌فهم‌ترین فیلم بهرام بیضایی

برخلاف تصور رایج، «سگ‌کشی» از آن دسته آثار پیچیده و دشوار بیضایی نظیر "چریکه تارا"، "مرگ یزدگرد" و "باشو غریبه کوچک" نیست. یا مثلا مانند "شاید وقتی دیگر" که به دلیل فاصله گرفتن از فضای رئالیستی، مخاطب به راحتی با ان ارتباط نمی‌گیرد. «مسافران» نیز به شدت متکی بر فضای تئاتری و جهان نمادین خود است.

حتی شاهکارهایی چون «کلاغ» و «رگبار» نیز بیش از آنکه بر روایت کلاسیک تکیه داشته باشند، درگیر دغدغه‌های فرمی و جهان شخصی فیلمساز هستند. اما «سگ‌کشی» داستانی روشن، سرراست و در عین حال پیچیده دارد. فیلمی که در قالب یک درام معمایی و اجتماعی، مخاطب را تا پایان با خود همراه می‌کند و همین ویژگی باعث شده شاید بیش از هر فیلم دیگری سینمای خاص بیضایی را به مخاطب عام سینمای ایران نیز معرفی کند.

مافیای زخم کاری در برابر این فیلم مقواست

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم «سگ‌کشی»، پرداخت دقیق مناسبات اقتصادی و شبکه‌های قدرت است. در سال‌های اخیر آثار زیادی نظیر "زخم کاری" تلاش کرده‌اند فضای مافیایی، باندهای اقتصادی و روابط پشت پرده را به تصویر بکشند، اما بسیاری از آن‌ها در مقابل روابط تو در تو و مافیایی "سگ‌کشی" به تعبیر مسعود فراستی، شبیه مقوا هستند.

بیضایی در «سگ‌کشی» جهانی خلق می‌کند که روابط در آن واقعی به نظر می‌رسند. جابه‌جایی پول‌های کلان، خیانت‌های زنجیره‌ای و چرخه‌های مالی، همگی بخشی از ساختار روایت هستند و صرفاً برای ایجاد هیجان به داستان اضافه نشده‌اند. به همین دلیل است که حتی امروز نیز بسیاری از جزئیات فیلم، کهنه و تاریخ‌مصرف‌گذشته به نظر نمی‌رسند.

کارگردانی بی‌نقص و تیمی که کسی در آن خارج نمی‌زند

اما شاید بزرگ‌ترین امتیاز «سگ‌کشی» همان چیزی باشد که در تمام آثار بزرگ دیده می‌شود؛ هماهنگی کامل میان بازیگران و تسلط مطلق کارگردان بر جهان اثر. بیضایی استاد ساختن شخصیت‌ها و تیپ‌های ملموس است. از حاج نقدی بگیر که یک حاجی بازاری چشم‌چران و ظاهرالصلاح است تا نایری که به ظاهر انسان مدرنی است اما همان قصد و نیت حاج نقدی را دارد همگی با چنان جزئیاتی ترسیم شده‌اند که تماشاگر بلافاصله آن‌ها را به خاطر می‌آورد. هیچ بازیگری در فیلم خارج از ریتم حرکت نمی‌کند. از مجید مظفری و رضا کیانیان تا داریوش ارجمند و مژده شمسایی، همه در خدمت جهان فیلم هستند. اما در میان همه آن‌ها، اجرای مژده شمسایی جایگاه ویژه‌ای دارد.

اگر در مورد نخست، از طراحی شخصیت گلرخ کمالی سخن گفتیم، اینجا باید از کیفیت اجرای شمسایی گفت. بازی او پرهیز آشکاری از اغراق دارد؛ نه در دام سانتی‌مانتالیسم می‌افتد و نه به سمت بازی‌های نمایشی و پرادا می‌رود. همین‌ها نیز باعث می‌شود شخصیت گلرخ، باورپذیر و زنده به نظر برسد.

«سگ‌کشی» شاید بهترین فیلم بهرام بیضایی نباشد اما احتمالاً کامل‌ترین فیلم اوست؛ اثری که پدغدغه‌های همیشگی بیضایی را با روایتی جذاب و قابل فهم برای عموم پیوند می‌زند. و شاید به همین دلیل است که بعد از گذشت نزدیک به سه دهه، هنوز چیزی از طراوت و قدرتش کم نشده است.