«آخرین سامورایی» واقعی چه کسی بود؟

فرادید: در فیلم «آخرین سامورایی» (۲۰۰۳)، گروهی از جنگجویان ژاپنی سده نوزدهم علیه حکومت قیام می‌کنند، زیرا دولت کاتانا را کنار گذاشته و تفنگ را برگزیده بود. در پایان، آخرین سامورایی‌ها طی نبرد شیرویاما کشته می‌شوند؛ جایی که در تلاش نهایی برای حفظ فرهنگ سنتی ژاپن، تیغ در برابر گلوله قرار گرفت یا حداقل فیلم این‌گونه می‌گوید.  

اما در واقعیت، سامورایی‌ها نه‌تنها برای هدفی بسیار کم‌ارج‌تر می‌جنگیدند، بلکه به‌شدت به سلاح‌های گرم وابسته بودند؛ سلاح‌هایی که طبقه‌ی آنان ۳۰۰ سال پیش بر آن مسلط شده بود. 

فتیله، چفت و ۳۰۰ هزار لوله‌ی دودکننده

سامورایی‌های تیرانداز با تفنگ هیناواجو، نقاشی از اوتاگاوا کونیوشی، ۱۸۵۵ 

برای درک نبرد شیرویاما (۲۴ سپتامبر ۱۸۷۷)، باید به سده شانزدهم بازگردیم. سال ۱۵۴۳، یک کشتی چینی که دریانوردان پرتغالی را حمل می‌کرد، با یک طوفان از مسیر خود منحرف شد و ناخواسته در جزیره‌ی ژاپنی تانِگاشیما پهلو گرفت. این نخستین برخورد ثبت‌شده‌ی ژاپن و اروپا بود. ارباب فئودال جزیره، دو تفنگ شمخال از پرتغالی‌ها خرید و آن‌ها را به صنعتگران خود سپرد. طی سال‌های بعد، آنان توانستند آن را مهندسی معکوس کنند و بیش از ۳۰۰ هزار تفنگ آتش‌زن (فتیله‌ای) ژاپنی تولید کنند که «تانِگاشیما» یا «هیناواجو» نامیده شدند و خیلی زود وارد میدان‌های نبرد شدند. 

ژاپنی‌ها نخستین بار در نبرد «اوئداهارا» (۱۵۴۸) از تفنگ استفاده کردند؛ زمانی که قبیله‌ی موراکامی ۵۰ شمخال را در برابر جنگجوی افسانه‌ای، تاکِدا شینگِن به‌کار گرفت. آن زمان، سلاح‌های گرم به دلیل سهولت آموزش، بیشتر در اختیار پیاده‌نظام بود. با این حال، تفنگ‌های فتیله‌ای بلافاصله جنگ‌افزار ژاپنی را دگرگون نکردند. برد کوتاه، آسیب‌پذیری در برابر باران و زمان طولانی برای بارگذاری، آن‌ها را کم‌اثرتر از یک کماندار کارکشته می‌کرد. اما کم‌کم و با بهبود فناوری و فنون نو، این سلاح‌ها بخشی ثابت از جنگ‌های ژاپنی شدند و سامورایی‌ها مهارت تیراندازی را هم به زرادخانه‌ی خود افزودند. آنان این مهارت را تا اواخر سده‌ی نوزدهم و آخرین مقاومت سامورایی‌ها حفظ کردند. 

«آخرین سامورایی» واقعی چه کسی بود؟ 

سایگو تاکاموری با یونیفورم، پرتره‌ی سایگو تاکاموری، اثر توکونامی ماسایوشی، ۱۸۸۷ 

فیلم «آخرین سامورایی» هیچ اشاره‌ای به نبرد شیرویاما نمی‌کند و کِن واتانابه در نقش «موری‌تسوگو کاتسوموتو» ظاهر می‌شود؛ رهبر آخرین مقاومت سامورایی‌ها. اما این شخصیت و کل داستان فیلم، روایت کم‌وبیش پوشیده‌ای از شورش واقعی ساتسوما است که در شیرویاما پایان یافت و رهبری آن را سایگو تاکاموری بر عهده داشت.  سایگو زمانی از چهره‌های مهم اتحاد ساتسوما–چوشو بود که به سرنگونی شوگون و احیای قدرت امپراتوریِ میجی انجامید. او مانند کاتسوموتو، حامی امپراتور بود اما سرانجام از دولت کنار کشید.  این کناره‌گیری هیچ ارتباطی با نفرت از نوسازی یا سلاح گرم نداشت. 

در فیلم، کاتسوموتو در روستایی دوردست و منزوی زندگی می‌کند و خود را وقف هنرهای سنتی ژاپنی کرده است. اما سایگو تاکاموریِ واقعی سربازی عمل‌گرا بود. او قدرت‌های اروپایی را بابت توانایی نظامی‌شان می‌ستود، یونیفورم نظامی غربی می‌پوشید و شخصاً با فروشندگان سلاح بریتانیایی دیدار می‌کرد تا قلمروی ساتسوما (کاگوشیمای امروزی) را به انواع سلاح گرم مجهز کند. 

قیام شورشیان در آشوب کاگوشیما، اثر تسوکیوکا یوشیتوشی، ۱۸۷۷ 

سایگو همچنین مدارسی خصوصی در سراسر ساتسوما افتتاح کرد که در اصل آکادمی‌های نظامیِ آمیخته با نوعی آیین فرقه‌گونه بودند. این مدارس از دانشجویان، سوگندهای خونین می‌خواستند و همه‌چیز از تاریخ نظامی تا توپخانه و مهندسیِ سبک غربی را آموزش می‌دادند. 

این به آن معنا نیست که سایگو، کاتانای خود را کنار گذاشته بود. او به خوبی می‌دانست شمشیر نمی‌تواند گلوله را منحرف کند، اما خود را سامورایی می‌دانست؛ وارث سنتی چند صد ساله. بسیاری از هم‌نسلان او هم این‌گونه می‌اندیشیدند. این یکی از دلایل شورش ساتسوما و نبرد شیرویاما بود. 

سایگو تاکاموری و سامورایی‌های سده نوزدهم شخصیت‌های پیچیده‌ای بودند

چاپ سیلور آلبومِن از سامورایی با زره، عکاس: کوساکابه کیمبه، دهه ۱۸۶۰ 

سایگو تاکاموری از سمت دولتی‌اش کناره گرفت، زیرا امپراتور نمی‌خواست به کره حمله کند؛ جایی که هیئت ژاپنی تازه‌اعزام‌شده، بی‌اعتنایی دیده بود. سایگو برای اعاده‌ی «آبروی» ژاپن خواهان جنگ بود، فرصتی که برای آزمودن فنون و سلاح‌های غربی هم مناسب می‌نمود. او با عطش فروکش‌نکرده خون‌ریزی به استان زادگاهش بازگشت؛ جایی که بسیاری از سامورایی‌های حامی امپراتور تازه، احساس کنار گذاشته‌شدن می‌کردند. 

با وجود اینکه شینتو و بودیسم بیش از هزار سال در ژاپن در هم آمیخته بودند، دولت جدید آن‌ها را جدا کرد، امپراتور را حامی شینتو اعلام کرد (و نقش بودیسم را کم کرد) و به زمین‌های معابد مالیات بست.  سامورایی که قرن‌ها پیرو بودیسم ذن بودند، ناگهان احساس کردند آیینشان به حاشیه رانده می‌شود. اما چیزی بیش از این آنان را رنجاند: برابری با دهقانان. امپراتور میجی نظام فئودالی را لغو کرد؛ مردم عادی دیگر مجبور نبودند هنگام مواجهه با سامورایی بر زمین بیفتند.  دهقانان و بازرگانان اجازه یافتند اسب‌سواری کنند، نام خانوادگی داشته باشند و بدتر از همه از دید سامورایی‌ها، در ارتش امپراتوری خدمت کنند. 

نبرد شیرویاما، نقاشی از ناگاشیما موسای، ۱۸۷۷ 

این خشم تنها ناشی از برتری‌طلبی نبود. سامورایی‌های رده‌پایین پس از لغو ناگهانی نظام فئودالی که ارزاق و درآمدشان را فراهم می‌کرد، عملاً بی‌چیز شدند. در سال‌های اولیه‌ی اصلاحات مِیجی، دولت نتوانست جایگزین مناسبی برای آنان فراهم کند. دولت با پرداخت یارانه و اوراق قرضه، اربابان بزرگ فئودال را حمایت کرد، اما بیشترِ افراد کم‌رتبه نادیده گرفته شدند؛ موضوعی که مردم در هر طبقه‌ای می‌توانند آن را منبع قابل‌درک خشم بدانند. این فضای پرآشوب آمیخته با سردرگمی، اضطراب و احساس فراموش‌شدن پس از جنگیدن برای آینده‌ای باشکوه که هرگز محقق نشد، بذرهای شورش ساتسوما را پاشید. 

سامورایی «تمام‌فلزی»  

پرتره‌ی سایگو تاکاموری، اثر ایشیکاوا شیزوماسا، سده نوزدهم

درحالی‌که دولت میجی از نقش سایگو در شکست وفاداران به شوگون سپاسگزار بود، اما از مدارس نظامی او بیم داشت. سال ۱۸۷۷، برای جلوگیری از بروز شورش، توکیو تصمیم گرفت همه‌ی تفنگ‌ها و باروت این مدارس را ضبط کند. طنز ماجرا اینست که همین اقدام، جرقه‌ی شورش را زد. وقتی یک کشتی برای جمع‌آوری سلاح‌های ساتسوما رسید، مقامات محلی که بیشترشان دانش‌آموخته‌ی مدارس سایگو بودند، به کشتی حمله کردند و با کمک بیش از هزار سامورایی، کنترل زرادخانه‌ی قلمرو را به‌دست گرفتند. سایگو هنگام وقوع این رخداد، غایب بود و وقتی بازگشت، خود را میان شورشی بی‌رهبر دید، نقشی که تصمیم گرفت آن را بپذیرد. 

سایگو ۱۵٬۰۰۰ نیرو گرد آورد و به‌سوی توکیو حرکت کرد تا به امپراتور بگوید مشاورانش خیر او را نمی‌خواهند. برای اطمینان از پیش‌روی بدون مانع، شورشیان ساتسوما با خود تفنگ‌های اِسنایدِر-اِنفیلد، کارابین، هفت‌تیر، حدود ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ گلوله، خمپاره‌انداز قابل‌حمل، توپ‌های صحرایی و ده‌ها خمپاره حمل می‌کردند. وقتی به قلعه «کوماموتو» رسیدند، تحت کنترل نیروهای وفادار به امپراتور، آخرین سامورایی‌ها برای جنگی تمام‌عیار با تفنگ آماده بودند. 

شورش ساتسوما با صدای گلوله آغاز شد و پایان یافت 

نبرد شیرویاما (سایگو در حال آماده‌شدن برای خودکشی آیینی)، اثر یامازاکی توشینوبو 

در محاصره قلعه کوماموتو، سایگو توپ‌ها را پیرامون دژ مستقر کرد و بی‌رحمانه آن را گلوله‌باران کرد. نیروهای مدافع که آمادگی کافی نداشتند، ناچار شدند برخی گلوله‌های عمل‌نکرده‌ی شورشیان را از زمین بیرون آورده و برای شلیک دوباره استفاده کنند. درحالی‌که گاه شمشیر در زد و خوردها دیده می‌شد، اما محاصره اساساً مبتنی بر قدرت آتش بود. اوضاع برای سایگو خوب پیش می‌رفت، اما با رسیدن ارتش امپراتوری ورق برگشت. پس از ماه‌ها جنگ، حملات غافلگیرانه و محاصره، سایگو مجبور به عقب‌نشینی شد. در پایان، تنها ۵۰۰ جنگجو برایش باقی مانده بود و به‌طرزی معجزه‌آسا توانست کوه شیرویاما را تصرف کند، جایی که قصد داشت آخرین مقاومت خود را سامان دهد. 

در این مرحله، سایگو بیشتر سلاح‌های گرم خود را از دست داده بود.  در روزهای پایانی شورش ساتسوما، ظاهراً نیروهایش مجسمه‌های برنزی را ذوب کرده و گلوله می‌ساختند.  او می‌دانست شیرویاما آرامگاهش خواهد شد؛ پس به اصول بازگشت:  لباس نظامی‌اش را سوزاند، با افسرانش ساکی نوشید، رقص آیینی شمشیر انجام داد و شعر مرگ نوشت.  بااینکه ارتش امپراتوری ۶۰ برابر شورشیان بود، اما ریسک نکرد و با آتش سنگین توپخانه تعداد آن‌ها را کاهش داد. وقتی تنها ۴۰ نفر از شورشیان باقی ماندند، حمله‌ی مستقیم انجام شد؛ جایی که مردان سایگو با کاتانا جنگیدند و این بخش شاید اندکی شبیه پایان فیلم آخرین سامورایی باشد. سایگو که به شدت گلوله خورده بود، گوشه‌ی آرامی از میدان نبرد یافت و هاراگیری (خودکشی آیینی) کرد. 

به این ترتیب، آخرین ایستادگی سامورایی‌ها در دامنه‌های شیرویاما پایان یافت.