پادشاهی که اولین کتابخانه جهان را ساخت

فرادید: آشوربانی‌پال، پادشاه آشور، نه تنها جنگجو بلکه بنیان‌گذار نخستین کتابخانه جهان بود؛ مجموعه‌ای از لوح‌های گلی که امروز بخش ارزشمندی از تاریخ علم و ادبیات بشری را شکل می‌دهند.

آشوربانی‌پال، که در میانه قرن هفتم پیش از میلاد بر امپراتوری پهناور آشوری نو حکم می‌راند، شخصیتی استثنایی بود که برخلاف بسیاری از فرمانروایان هم‌عصر خود، تنها به شمشیر تکیه نمی‌کرد. او مدعی بود که خدایان به او ذهنی وسیع و دانشی بی‌کران بخشیده‌اند و در کتیبه‌هایش با افتخار از توانایی خود در خواندن متون پیچیده سومری و اکدی و حل مسائل ریاضی سخن می‌گفت.

این پادشاه که خود را «پادشاه جهان» می‌نامید، نینوا را به گونه‌ای طراحی کرد که نه تنها مرکز سیاسی، بلکه قلب تپنده فکری خاورمیانه باشد. او مأموران و کاتبان خود را به دورترین نقاط میان‌رودان گسیل می‌داشت تا هر نوشته‌ای، از متون مذهبی و طلسم‌های جادویی گرفته تا سوابق پزشکی و رصد‌های نجومی را گردآوری یا کپی‌برداری کنند. حتی در زمان سرکوب شورش‌های بابل، یکی از اولویت‌های اصلی او تصاحب کتابخانه‌های غنی آن شهر بود تا میراث هزارساله بابلی‌ها را به گنجینه خود در نینوا بیفزاید.

کشف این کتابخانه در قرن نوزدهم توسط آستن هنری لایارد و جانشینش هرمزد رسام، پرده از دنیایی برداشت که تا پیش از آن تنها در افسانه‌ها وجود داشت. باستان‌شناسان در میان ویرانه‌های کاخ‌های نینوا با اتاق‌هایی روبه‌رو شدند که کف آن‌ها با هزاران لوح گلی فرش شده بود؛ لوح‌هایی که به دلیل آتش‌سوزی بزرگ نینوا در زمان سقوط امپراتوری، ناخواسته پخته و سخت شده بودند و همین امر باعث ماندگاری نوشته‌های ظریف میخی روی آن‌ها در طول ۲۵۰۰ سال شده بود.

این متون نشان دادند که آشوری‌ها از سیستمی بسیار پیشرفته برای مدیریت اطلاعات استفاده می‌کردند؛ آن‌ها برای هر موضوعی از جمله حقوق، علم، سحر و جادو، و اساطیر، بخش‌های مجزایی داشتند و در انتهای هر لوح، شناسنامه‌ای دقیق شامل نام کاتب و منبع اصلی متن درج می‌کردند.

در این میان، کشف «حماسه گیلگمش» در بین این الواح، نقطه عطفی در تاریخ ادبیات و باستان‌شناسی شد. زمانی که جورج اسمیت در موزه بریتانیا مشغول بازخوانی این لوح‌ها بود و با روایت «طوفان بزرگ» و شباهت‌های تکان‌دهنده آن با داستان نوح در کتاب مقدس مواجه شد، چنان به وجد آمد که گفته می‌شود از شدت هیجان شروع به رقصیدن کرد.

این یافته نه تنها نشان‌دهنده جریان سیال فرهنگ در میان اقوام مختلف منطقه بود، بلکه ثابت کرد که بسیاری از بن‌مایه‌های ادبی جهان، ریشه‌هایی کهن در تمدن‌های سومر و آشور دارند. امروز، اگرچه بخش‌های زیادی از این پازل عظیم بر اثر گذار زمان یا تخریب‌های عمدی در سال‌های اخیر از بین رفته است، اما ۳۰ هزار لوح و قطعه موجود در موزه بریتانیا همچنان به عنوان یکی از غنی‌ترین آرشیوهای تاریخ بشری شناخته می‌شوند که نشان می‌دهند چگونه یک پادشاه جنگجو با ایجاد نخستین کتابخانه سیستماتیک جهان، نام خود را در تاریخ علم جاودانه کرد.