قناری ها، کوچک ترین کارگران معدن

مجله همشهری سرنخ: در دوران گذشته و زمانی که دستگاه های سنجش میزان گاز هنوز به بازار نیامده بودند، قناری ها بین معدن کاران یک عالمه ارج و قرب داشتند.

کارگرانی که در معادن زغال سنگ کار می کردند، یک قناری را همیشه همراه خودشان به اعماق زمین می بردند. قناری های معدنی، مهم ترین عضو خانواده معدن کاران بودند و اگر یک روز قناری معدن نبود، احتمال زیادی وجود داشت که معدنچیان دست به کار نشوند اما چرا این پرنده چنین اهمیتی داشته است؟

رسم همراه داشتن قناری در معدن، یک سنت قدیمی است که حدود ۱۰۰ سال در بین کارگران معادن زغال سنگ رواج داشته است. این پرنده های کوچک در اصل حکم پیشمرگ معدن کاران را داشتند و جلوتر از همه به مناطق صعب العبور معادن برده می شدند. این پرنده ها آن قدر مهم بودند که به مرور حتی افسانه های متعددی هم درباره شان ساخته شد.

افسانه های قناری

اسطوره ها یا شخصیت های ستودنی تاریخی، همیشه موجوداتی خارق العاده با هیکلی تنومند و توانایی های عجیب هستند، قناری ها اما یکی از استثناهایی هستند که با وجود هیکل نحیف و اندازه کوچک شان، در حد یک اسطوره شناخته می شوند.

بر اساس افسانه ها، این جانوران کوچک آوازخوان به جز توانایی خاص شان در تشخیص گازهای سمی و قابل انفجار، می توانستند با حس ششم شان درباره وقوع احتمالی حوادث مختلف هشدار بدهند. البته در روزگاری که قناری ها یار غار کارگران معدن شده بودند کسی نمی دانست از نظر بیولوژیکی این پرندگان چه توانایی های منحصر به فردی دارند اما به خاطر این که چند بار توانسته بودند با مرگ یا حتی سروصدای عجیب و غریبی که ایجاد می کردند، جان معدنچی ها را نجات بدهند، تبدیل به اسطوره هایی جدی و مهم در ذهن معدنچی ها شده بودند.

همین اتفاقات مهم باعث شده بود تا به مرور افسانه های متعددی هم درباره آنها بین معدنچیان جهان رواج پیدا کند. از جمله این افسانه ها این بود که می گفتند قناری ها هر اتفاق نحسی را می توانند پیش بینی کنند، حتی اگر این رخداد چیزی شبیه رکود اقتصادی یا حتی مشکلات سیاسی باشد.

در دوره ای خاص، بازار فروش قناری ها آن قدر بالا گرفته بود که دلالان از هر راهی برای فروختن جنس های شان استفاده می کردند. یکی از این راه های تبلیغاتی این بود که می گفتند قناری ها می توانند اتفاق های مهم تاریخی را هم تا حدودی پیش بینی کنند. یکی از توانایی های قناری ها در آن دوران، توانایی تشخیص سیاستمداران خوب از بد یا حتی پیش بینی رکود اقتصادی و کسادی بازار بود.

آنها برای این که حرف های شان را به مردم بقبولانند قفس قناری را جلوی اسکناس یا تصویر سیاستمداران می گذاشتند و وقتی جانور از خودش عکس العمل غیرعادی یا خاصی نشان داد، قیافه حق به جانب به خودشان می گرفتند.

واقعیت چه بود؟

اما آن چه واقعا معدنچیان را به همراه داشتن قناری عادت داده بود، به یک واقعیت تاریخی بر می گشت. معمولا قناری ها در شرایط سخت خیلی سریع می مردند که در آن صورت، معدنچیان مسیرشان را تغییر داده یا راه خروج را در پیش می گرفتند چون اطمینان داشتند که به زودی خواهند مرد؛ اما این ایده از کجا آمد و چرا قناری ها پیشمرگ معدنچیان شدند؟

نخستین کسی که به ذهنش رسید از قناری به عنوان دستگاه سنجش دود استفاده کند، شخصی به نام «جان هالدن» بود که درباره زندگی جانوران و واکنش آنها به تغییرات کنجکاو بود. او البته هیچ گاه تحصیلات پزشکی را دنبال نکرد و عشق واقعی اش انجام دادن آزمایش های خاص و عجیب بود.

یکی از کنجکاوی های این مرد عجیب، تاثیر گازهای مهلک بر بدن انسان و جانوران وحشی بود اما چون کسی دلش نمی خواست در آزمایش های عجیب او شرکت کند، ناچار خودش را به عنوان موش آزمایشگاهی در نظر گرفت و بالاخره هم تا مسموم نشد، کوتاه نیامد.

آقای کنجکاو، در یکی از جدی ترین آزمایش ها، خودش را در یک اتاق حبس کرد و به اهل خانه سفارش کرد که تمام درزهای اتاق را از بیرون مهر و موم کنند، بعد هم گاز مونوکسید کربن را داخل اتاق رها کرد تا بعد از مدتی تمام فضای اتاق از گاز پر شود. او در گوشه ای از اتاق مهر و موم شده، یک دفترچه و ساعت گذاشته بود و با گذشتن هر دقیقه، علایمی که در خودش حس می کرد را یادداشت کرد.

او از قبل می دانست که یکی از ترکیبات سمی در گازهای کشنده، منوکسید کربن است که بو و رنگ خاصی ندارد و معدنچیان وقتی گرفتار آن می شوند که مسموم شده اند. هالدین مدت کوتاهی بعد از مسموم شدن، از اتاق بیرون آورده شد و نجات پیدا کرد. او بعدتر نتیجه مشاهداتش را به صورت علمی نوشت: «منوکسید کربن با هموگلوبین خون که وظیفه اکسیژن رسانی به خون را دارد، ترکیب می شود. به همین دلیل، احساس سرگیجه خاصی به انسان دست می دهد.»

ایده تشخیص گاز از کجا آمد؟

آقای هالدن زمانی تصمیم گرفت درباره مسمومیت گاز تحقیق کند که متوجه شد عده ای از معدنچیان بدون این که مشکل خاص یا سابقه بیماری داشته باشند، در عرض چند روز می میرند. او کارگران را از نزدیک تحت نظر گرفته و متوجه شد صورت تمام کسانی که به طور ناگهانی می مردند، برافروخته و قرمز شده است. او وقتی خودش را در اتاق گاز حبس کرد، متوجه شد که لحظاتی قبل از بیهوشی دقیقا همان علایم را داشته است.

آقای ماجراجو بعد از این ماجرا، آزمایش های مختلفی روی جانوران دیگر هم انجام داد و در نهایت پیشنهاد کرد که قناری به عنوان یکی از حساس ترین موجودات به تغییرات هوایی، به خصوص گاز منوکسید کربن، در معادن مورد استفاده قرار بگیرد.

او این پیشنهاد را در ابتدای قرن بیستم مطرح کرد، دورانی که فعالیت در معادن به طرز عجیبی گسترش پیدا کرده بود و و اگر قناری وجود نداشت، هر سال مرگ های مرموز بیشتری در معدن گزارش می شد.

چرا تنها پرنده قناری بود؟

البته قناری تنها موجود زنده ای نیست که می تواند در برابر تغییرات گازهای سمی از خودش واکنش نشان بدهد. از نظر علمی، پرندگان موجودات بسیار حساسی به این دگرگونی ها هستند و تنها دلیلی که آقای هالدن را به این توصیه واداشته بود، فراوانی قناری در محل زندگی اش بود. یعنی اگر کلاغ در آن منطقه زیاد بود امکان داشت تا این پرنده به عنوان تشخیص دهنده گاز مورد استفاده قرار بگیرد.

یکی از دلایلی که پرندگان تا این حد به تغییر هوا حساس هستند، به سیستم تنفسی خاص شان بر می گردد. آنها برای این که بتوانند پرواز کنند، سیستم تنفسی خاصی دارند که با سرعت زیادی هوا را به داخل ریه ها می فرستند. این شیوه زندگی به خصوص در ارتفاعات بالا یعنی جایی که غلظت هوا کمتر است به کار می آید. بدن پرندگان می تواند به راحتی کمترین میزان غلظت آلاینده را تشخیص داده و نسبت به آن واکنش نشان بدهد. امروزه از نظر علمی ثابت شده که هر قناری به طور متوسط در شرایطی که گازهای سمی در هوا وجود داشته باشد، دو برابر بیشتر از بقیه موجودات واکنش نشان داده و تنفس می کند.