این آخرین مشکل مردم ایران بود که الحمدالله حل شد

روزنامه اعتماد: از روزی که یادم هست نامش را دوست نداشت. در مدرسه آن‌طور که دوست داشت اسمش را صدا نمی‌کردند. دوستانش هم برای شوخی همان‌طور که به نظر او ناراحت‌کننده بود صدایش می‌کردند؛ همان‌طور که معلم‌های بی‌حوصله دهه 70 زمان حضور و غیاب با ایراد از دانش‌آموزان اسم می‌بردند. خاطرم هست تازه کامپیوتر و اینترنت به خانه ایرانی‌ها راه پیدا کرده بود و هر نوجوانی در یاهومسنجر نام مستعاری برای خود انتخاب می‌کرد. زمان گذشته بود و نامی خارجی که هم‌آهنگ با نام خودش بود را برای حساب کاربری انتخاب کرده بود و از ذوق این کشف به دوستانش هم می‌گفت به آن نام صدایش کنند. این یک روایت ساده اما همه‌گیر از نوجوانانی است که با نام خود کنار نمی‌آیند، آن را بازتاب‌دهنده تفاوت‌هایی که در آن سن و سال در خود حس می‌کنند، نمی‌دانند و به فکر تغییر آن می‌افتند. آن‌طور که مشاهدات می‌گوید بسیاری نام خود را عوض می‌کنند و بعضی با گذشت سال‌ها دیگر موضوع را کنار می‌گذارند شاید چون تغییر نام در ایران کار آسانی نیست.

راه سومی هم هست و آن را بیشتر در افراد معروف مانند خواننده‌ها یا بازیگران و حتی شاعران یا کسانی می‌بینیم که به اقتضای شغل باید نام خود را روی دیوار یا سردر دفتر کار بزنند. افرادی که تصور می‌کنند نام‌شان درخور موقعیت اجتماعی آنها نیست. یکی از آنها خانم پزشکی است که به قول خودش از وقتی که تحصیل در رشته پزشکی را آغاز کرد به روزی فکر می‌کرد که باید نامش را روی تابلو بالای یک درمانگاه بزند. از نظر او که حالا نامش «سارا» است، این دغدغه بسیار جدی بود و نه تنها دغدغه خودش که بعضی از دوستان دانشگاهش هم نام‌هایی که از نظر او «بی‌کلاس» بود، داشتند. سارا از روزهایی می‌گوید که هر روز پدر و مادرش را سرزنش می‌کرد که چه نام بدی برای او انتخاب کرده‌اند و آنها در پاسخ به او می‌گفتند که به نظرشان هنوز او نام زیبایی دارد. انگار نام او شده بود مصداق شکاف دو نسل که زیبایی‌شناسی متفاوتی با هم دارند. سارا اما نامش را نه در شناسنامه که به صورت شفاهی تغییر داد همان کاری که بسیاری برای دور زدن قوانین و سختی‌های تغییر نام شناسنامه می‌کنند.

نامگذاری دستوری، دخالت در ساحت خانواده

ردپای تغییر نام یا استفاده از نام مستعار برای دور زدن اجبار برای تعیین نام را که در قوانین ثبت احوال وجود دارد، می‌شود در جاهای مختلفی دید. اجباری که از نظر اردشیر گراوند، جامعه‌شناس دخالت در خصوصی‌ترین تصمیمات در ساحت یک خانواده است. گراوند تطور یا تغییر و تحول نام‌ها را یک شاخص اجتماعی می‌داند: «در جامعه‌شناسی تطور و تغییر و تحول مدل نامگذاری شاخصی است برای اینکه حکومت خودش را با نظامات اجتماعی تنظیم کند یا از این طریق نظامات اجتماعی را تشخیص بدهد.» از نظر او تطور و تغییر فرهنگ در نامگذاری فرزندان دماسنجی از نوع نگاه مردم به مدل حکمرانی است. آن‌طور که این جامعه‌شناس می‌گوید پیگیری این تغییرات که هر ساله با فراوانی بالا اتفاق می‌افتد، می‌تواند به نوعی یک پژوهش بی‌هزینه و ساده باشد از نگاه مردم به حاکمیت و قوانینی که می‌گذارد: «مداخله در نوع نامگذاری در واقع از دست دادن فرصت عظیم یک پژوهش بزرگ و بی‌هزینه است تا از این طریق حاکمان بفهمند که نگاه مردم به ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی چیست.»

البته گراوند تمام تقصیرات را به گردن سیستم نمی‌اندازد و بخشی از تعارضاتی که افراد با نام خود دارند را حاصل نوعی شکاف نسلی می‌داند. مصداق آن را در گفت‌وگو با سارا در بالا خواندیم که از نظر پدر و مادرش نام خوبی انتخاب کردند و از نظر او اسمی بی‌کلاس بود: «سیستم باید آنقدر منعطف باشد که آن نام را عوض کند.» گراوند تاثیر نام را در قشر‌بندی افراد جامعه بسیار موثر می‌داند و معتقد است نام زیبا مانند صورت زیبا یا تحصیلات در یک دانشگاه خوب می‌تواند در سرنوشت افراد تاثیرگذار باشد. تاثیری که می‌تواند تا پایان عمر همراه افراد باشد. اما به نظر با تغییر ساختارهای اجتماعی می‌توان هر چیزی را تغییر داد؛ همان‌طور که می‌شود بینی را عمل کرد یا با عمل پیکرتراشی خود را به قشر جدیدی متصل کرد، می‌شود با نام مستعار هم تمام محدودیت‌ها را دور زد.

یک نام چگونه تغییر می کند؟

«درخصوص دادخواست... با وکالت...فرزند... به طرفیت اداره ثبت احوال... به خواسته تغییر نام کوچک از (فاطمه) به (باران) در شناسنامه با کدملی ... بدین توضیح که خواهان در شرح دادخواست اظهار داشته: در شناسنامه صادره از اداره ثبت احوال نام موکل فاطمه ثبت گردیده در حالی که از ابتدا بین اقوام و دوستان به نام باران مشهور می‌باشد نظر به اینکه تعدد نام موجب بروز مشکلاتی برای موکل گردیده از دادگاه محترم صدور حکم بر تغییر نام در شناسنامه فوق با حفظ سایر مندرجات مورد استدعاست»؛ این بخشی از متن لایحه برای درخواست تغییر نام از «فاطمه» به «باران» در فضای اینترنت است که به دلیل تعدد درخواست‌ها حالا به یکی از صفحات به ‌نسبت پربازدید در اینترنت فارسی و صفحات مرتبط با تغییر نام تبدیل شده است.

این البته مربوط به اولین مراحل نخستین تغییر نام نیست و به ‌نظر می‌آید افراد با چنین نام‌هایی برای تغییر اسم خود باید مراحل طولانی را طی کنند و درنهایت هم مشخص نیست که این درخواست به سرانجام برسد یا نه؟ اما این روند دقیقا چگونه است و چه نام‌هایی شانس تغییر دارند و انتخاب چه نام‌هایی ازسوی والدین یا حتی بعدتر از سوی افراد برای نام‌ جایگزین ممنوع است؟ اگرچه به تازگی یک اظهارنظر این موضوع را خبرساز کرده، اما سال‌هاست که افراد زیادی با چنین دغدغه‌ای روبه‌رو هستند و این‌طور که قانون به ما می‌گوید بعضی ممکن است هیچ‌گاه به نتیجه هم نرسند. برای بررسی قوانین بیایید اطلاعات رسمی پایگاه ثبت ‌احوال ایران را ببینیم.

قوانین ایران درباره تغییر نام و فامیلی چه می‌گوید؟

درباره تغییر نام کوچک به‌طور خلاصه قوانین می‌گوید که اگر نام شما در فهرست نام‌های پیشنهادی باشد تغییر آن به سادگی نیست، اما اگر در فهرست اسامی ممنوعه باشد این روند ساده و به ‌راحتی قابل انجام است. در مواردی غیر از این فهرست موضوع باید به شورای حل اختلاف و در مرحله بعد قوه قضاییه کشیده شود. درباره نام کوچک، ماده 20 قانون ثبت احوال کشور مرجع است که می‌گوید: «انتخاب نام‌هایی که موجب هتک حیثیت مقدسات اسلامی می‌گردد و همچنین عناوین و القاب و نام‌های زننده و مستهجن یا نامتناسب با جنس ممنوع است.

تشخیص نام‌های ممنوع با شورای عالی ثبت احوال می‌باشد و این شورا نمونه‌های آن را تعیین و به سازمان اعلام می‌کند. انتخاب نام در مورد اقلیت‌های دینی شناخته شده در قانون اساسی تابع زبان و فرهنگ دینی آنان است. ذکر سیادت در اسناد سجلی ساداتی که سیادت آنان در اسناد سجلی پدر یا جد پدری مندرج باشد یا سیادت آنان با دلایل شرعی ثابت گردد الزامی است، مگر کسانی‌که خود را سید ندانند یا عدم سیادت آنان شرعا احراز شود.»

تغییر اسامی ممنوعه الزامی است؟

این اطلاعیه که در پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان ثبت احوال کشور منتشر شده، می‌گوید: «تغییر اسامی اعلام شده که در رسانه‌ها مطرح شده، الزامی نیست و صاحبان این نام‌ها در صورت تمایل می‌توانند درخواست خود را به سازمان ثبت احوال کشور اعلام کنند تا مورد بررسی قرار گیرد. برابر ماده 20 قانون ثبت احوال انتخاب نام با اعلام‌کننده است و وی می‌تواند نام‌هایی را که مغایر قانون منع به کارگیری اسامی و اصطلاحات بیگانه نباشد یا از سوی شورای عالی ثبت احوال ممنوع نشده باشد، انتخاب کند. در صورتی که نام افراد جزو نام‌های ممنوع شده باشد، فرد می‌تواند نسبت به تغییر نام خود اقدام کند لذا ضرورتی برای تغییر نام افراد وجود ندارد. نکته قابل توجه این است که سازمان ثبت احوال کشور هیچ‌گونه دخل و تصرفی در نام ثبت شده در اسناد هویتی افراد ندارد و تنها هنگام نامگذاری فرد، کارشناسان این سازمان براساس ضوابط و قوانین موجود اقدام می‌کنند.» به‌طور ساده این اطلاعیه می‌گوید: افرادی که در حال حاضر نامی از فهرست ممنوعه دارند الزامی برای مراجعه و تغییر آن اسم ندارند، اما اگر چنین درخواستی داشته باشند، با آنها همکاری می‌شود و درخواست محقق خواهد شد.