درباره «بامداد خمار»؛ زبانِ زمانِ زنانه

ایرنا: سریال بامداد خمار درباره عشق است؛ عشق در جامعه ای که تحت تاثیر جنگ به حیات خود ادامه می دهد و هرچند این عشق از جنس نگاه سرمایه دارانه است و با جنس عشق تاریخی، فرسنگ ها فاصله دارد.

بامداد خمار به کارگردانی نرگس آبیار از جمله سریال هایی است که اینروزها از شبکه نمایش خانگی در حال پخش است.

هربرت مارکوزه یکی از اندیشمندانی نئومارکسیست یا همان مکتب فرانکفورت، می گوید: «عشق، نیرویی است علیه نظم سرکوبگر سرمایه داری، چون مبتنی بر همدلی، اتحاد و آزادی است.» فردریش انگلس؛ همکار کار مارکس هم قبل تر گفته بود: «شکل عشق و ازدواج، تابع شکل مالکیت در جامعه است.» گر چه همگان می دانند که کمونیسم و مارکسیسم، مکاتبی شکست خورده و هزینه زا برای بشریت بوده اند، اما نمی توان نکته هایی که انگلس و مارکوزه درباره عشق گفته اند را نادیده گرفت. این نکته ها زمانی که ما سریال جدید «بامداد خمار» ساخته نرگس آبیار را می بینیم، بیشتر حساس مان می کند.

ماجرای «بامداد خمار» درباره عشق است. عشق یک دختر از طبق بالای جامعه نسبت به یک جوان کارگر و پایین دست. جالب آنکه عمه دختر هم سال ها پیش، چنین تجربه ای داشته و اینک این دو در کنار هم قرار می گیرند و این رو در رویی، عامل حرکت و پیش برنده داستان است. زن کهنسال، در کارزار عشق اش، احتمالا شکست خورده است چرا که واکنش اش نسبت به احساس دختر، ترس و تاسف است.

بیانیه سریال از همان ابتدای فیلم صادر شده است. مادر دختر بدون پذیرش پسر برای آمدن به خواستگاری، با این امر مخالف است، و اختلاف طبقاتی را علت این مخالفت می داند. عمه هم از تجربه عشق خود نسبت به پسر طبقه کارگر احساس رنج را به دختر منتقل می کند. بنابراین قرار است ما با عشقی ناکام میان دختری از طبقه مرفه و پسری فرودست مواجه باشیم. هر چند که این سریال، اقتباسی از داستانی به همین نام نوشته فتاحه حاج سیدجوادی است و ما که آن را خوانده ایم می دانیم که قرار است چه اتفاقاتی بیفتد و سرنوشت شخصیت های سریال، چه خواهد شد. با این حال، کار نوشتن فیلمنامه سریال به حسین کیانی سپرده شده است که می تواند بهترین انتخاب باشد. کیانی، سال ها در تئاتر کار کرده و آثارش هم در همین حال و هوای زمانی و محتوایی می گذرد. او به آن زمانه، کاملا مسلط است و حرف های زیادی برای گفتن دارد.

سریال، در بین دو دوره اواخر قاجار و اوایل جمهوری اسلامی می گذرد. هر دو جامعه، تحت تاثیر شرایط جنگ هستند؛ جنگل جهانی اول و جنگ تحمیلی هشت ساله. وضعیت مشترک خانواده «خان سالار»، این است که در هر دو دوره هم، تحت تاثیر مشکلات اقتصاد و اجتماعی جنگ قرار ندارند و وضع مالی مناسبی نسبت به عموم جامعه دارند.

نوع مواجهه خانواده با عشق، از جنس نگاه سرمایه دارانه است و با جنس عشق تاریخی، فرسنگ ها فاصله دارد. عشق شیرین و فرهاد یا لیلی مجنون، در فرهنگ ایرانی، فارغ از طبقه است و ناکامی عشاق، بیشتر به دلیل شرم و حیا یا ایثار و از خودگذشتگی بیش از اندازه مربوط می شود. حتی در نگاه فرهنگ غرب نیز، مثلا شاهزاده و گدا یا سیندرلا، آثاری هستند که از طبقات اجتماعی عبور می کنند و حس عشق را ورای هر طبقه و وضعیت اجتماعی می دانند که می تواند پیروز شود و به ثمر برسد. اما در بامداد خمار، آشکار شاهد تطور نگاه و فرهنگ نسبت به مقوله هستیم. ضمن اینکه در دوره دوم زمانی قصه، تفکرات فمینیستی و فردگرایانه هم به اندیشه های چپ و مارکسیستی اضافه شده و داستان را پرفراز و نشیب تر و پیچیده تر خواهد کرد.

یولیا کریستیوا فیلسوف بلغارستانی، درباره مشکلاتی که زنان در ساختار مردسالارانه دارند، می گوید که ایشان دچار تکرار چرخه نمادین هستند و در زمان زنانه گرفتارند. در بامداد خمار هم ما این چرخه را شاهد هستیم. تجربه شکست عشق، دوباره تکرار می و عدم موفقیت عشق طبقاتی تبدیل به یک اصل می شود.

اما آنچه که در بامداد خمار، قابل اعتناست، انتخاب فرم و طراحی آن است. سازنده اثر، برخلاف تلخی و اکسپرسیونی که در محتوا وجود دارد، از نور و رنگ، بهره های زیبایی شناسانه می گیرد و اثر را برای مخاطب قابل تحمل و جذاب تر می کند. آبیار، به عنوان یک فیلمساز زن، شأن زنانه را در میدان عشق، به درستی رعایت کرده است و به دور از ژست های شبه روشنفکری، حقیقت وجودی زن را از دل محتوای قصه، بیرون می کشد و از جایگاه جنسیت خود دفاع می کند. در بامداد خمار، زنان، ذاتا زیبا هستند. پر از شور زندگی اند. زنانگی دارند و مالکیت خود را بر حیطه زندگی شان، حفظ کرده اند. دوست داشتن را بلدند. زیبایی را می فهمند و مادرانگی را هم از بر هستند. معماری داخلی و خارجی صحنه ها نیز، صاحب اصالت است و حال مخاطب را خوش می کند.

از این رو، تقابل نویسنده و کارگردان برای نشان دادن اندیشه هایشان و چیره شدن بر ذهن و قلب مخاطب، در این سریال، دیدنی و جذاب خواهد بود. باید ببینیم در قسمت های بعدی، کیانی چقدر به قصه حاج سیدجوادی وفادار می ماند. شاید نویسنده فیلمنامه، مسیر دیگری از نویسنده رمان، در پیش بگیرد و ما را با شگفتانه ای دیگر روبرو کند. نکته مهم دیگری که لازم است درباره اش کوتاه بگوییم این است که زمانه ای که مخاطب این اثر را مشاهده می کند، می تواند حلقه سوم این «زمان زمانه» باشد و شاید هم تاریخ، دیگر تکرار نمی شود و در زمانه حاضر، این تجربه ها به خاطره یا افسانه تبدیل شده باشند. این را باید جامعه شناسان و پژوهشگران اجتماعی بگویند. به همین خاطر، سریال «بامداد خمار» را می توان فراتر از یک اثر سرگرمی یا هنری صرف، قلمداد کرد یا آن را اثری مرکب از هر دو و البته، در حین حال به وجود آورنده نگاهی تازه، دانست.