چرا ایران دقیق‌ترین تقویم را دارد؟

خبرآنلاین: تقویم هجری شمسی دقیق‌ترین تقویم جهان از نظر انطباق با رویدادهای طبیعی و نجومی است؛ اما برخلاف باورهای عمومی این تقویم با تقویم جلالی منسوب به عمر خیام متفاوت است و بسیار دقیق‌تر از تقویم جلالی است.

تقویم هجری شمسی بر این اساس بنا شده که رویداد نجومی متناظر با روزهای اعتدال بهاری، انقلاب تابستانی، اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی به ترتیب کمتر از ۱۲ ساعت با ساعت صفر بامداد روزهای اول فروردین، اول تیر، اول مهر و اول دی اختلاف داشته باشد. بدین‌منظور، شش ماه اول سال ۳۱ روزه، پنج ماه بعدی ۳۰ روزه و ماه آخر سال در شرایط معمول ۲۹ روزه و در سال‌های کبیسه ۳۰ روزه است.

لحظه تحویل سال مقارن با عبور مرکز خورشید از نقطه اعتدال بهاری است، وقتی‌که خورشید از نیم‌کره جنوبی وارد نیمکره شمالی آسمان می‌شود. این لحظه که اول برج حمل نامیده می‌شود، نوروز نامیده می‌شود و همیشه ‌بر روز اول بهار منطبق است.

اعتدال‌ها تنها زمان‌هایی از سال هستند که هر دو قطب شمال و جنوب به‌طور هم‌زمان نور خورشید را دریافت می‌کنند. این رویدادها قرن‌هاست که در سراسر جهان گرامی داشته می‌شوند؛ اصلی‌ترین و مهم‌ترین بزرگداشت اعتدال بهاری، نوروز، سال نوی ایرانی است که بر اساس اعتدال بهاری تعیین می‌شود. همچنین در سایت مایایی چیچن ایتزا در مکزیک، مردم در زمان اعتدال گرد هم می‌آیند تا شاهد ایجاد سایه‌ای مار مانند توسط خورشید بر روی سازه‌ای به نام ال‌کاستیو باشند؛ گویا که ماری در حال پایین آمدن از آن است.

اما در هنگام اعتدال، در آسمان چه اتفاقی می‌افتد؟ 

گردش زمین به دور خورشید، با زاویه مشخصی انجام می‌شود. در بیشتر طول سال، محور زمین یا به سمت خورشید متمایل است یا از آن دور است و این موضوع باعث می‌شود که نور و گرمای خورشید به‌طور نابرابر در نیمکره شمالی و جنوبی توزیع شود.

اعتدال چیست؟

اما در زمان اعتدال، محور زمین و مدار آن به‌گونه‌ای هم‌راستا می‌شوند که هر دو نیمکره مقداری مساوی از نور خورشید دریافت می‌کنند.

واژه اعتدال (Equinox) از دو کلمهٔ لاتین به معنی "برابر" و "شب" گرفته‌شده و دلیل آن این است که در زمان اعتدال، طول روز و شب تقریباً برابر است (البته بسته به موقعیت شما روی کره زمین، ممکن است چند دقیقه اختلاف وجود داشته باشد.)

کبیسه چیست؟

تقویم هجری شمسی بر اساس مدت سال شمسی حقیقی است که تعداد شبانه‌روزهای آن ۳۶۵.۲۴۲۱۹ روز است و از آنجا که عدد صحیحی نیست، در زندگی روزمره از سال شمسی عُرفی که تعداد شبانه‌روزهای کاملی دارد، استفاده می‌کنیم.

برای حل این تناقض، تقویم‌نویسان از مقدار غیرصحیح شبانه‌روز سال شمسی حقیقی (۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۵.۲ ثانیه یا حدود ۶ ساعت) صرف‌نظر می‌کنند و سال ۳۶۵ شبانه‌روزی را «سال عادی» در نظر می‌گیرند؛ اما هر ۴ یا ۵ سال یک‌بار، جمع مقادیر غیرصحیح سال‌های شمسی حقیقی از ۱ روز بیشتر می‌شود؛ در چنین شرایطی، یک روز به آخر سال مورد نظر اضافه می‌کنند و آن سال ۳۶۶ شبانه‌روزی را «سال کبیسه» می‌نامند.

کبیسه‌گیری نخستین بار در زمان ژولیوس سزار انجام شد، اما از آنجا که منجمان آن زمان طول سال شمسی را به اشتباه ۳۶۵ روز و ۶ ساعت اندازه‌گیری کرده بودند، کبیسه‌گیری‌های اشتباه باعث شد تقویم میلادی در اواخر قرن شانزدهم میلادی دچار ۱۰ روز اشتباه شود و اعتدال بهاری ۱۰ روز جلوتر از تقویم اتفاق بیفتد. به همین دلیل به دستور پاپ گریگوری سیزدهم، سال ۱۵۸۲ میلادی ۱۰ روز زودتر به پایان رسید و ملاک جدیدی برای کبیسه‌گیری تدوین کرد. 

تقویم جلالی، دستاورد بزرگ ایرانیان

گاه‌شماری جلالی براساس طول متوسط سال‌شمسی یعنی ۳۶۵.۲۴۲۱۹ روز تدوین شده است. طول هر سال به اندازه ۰.۰۰۷۸۱ روز از ۳۶۵.۲۵ روز کمتر است (به ازای ۳۶۵.۲۵ روز، هر چهار سال یک سال کبیسه خواهیم داشت) و از آن‌جاکه حاصل‌ضرب ۱۲۸ در ۰.۰۰۷۸۱ روز مقداری بسیار نزدیک به ۱ شبانه‌روز کامل است ( ۰.۹۹۹۶۸ =۰.۰۰۷۸۱ × ۱۲۸) از دوره‌ای ۱۲۸ ساله برای برقراری کبیسه‌های صحیح استفاده می‌شود.

اگر سال‌های گاهشماری را ۳۶۵ شبانه‌روز درنظر بگیریم و هر ۴ سال یک‌بار کبیسه بگیریم، در هر دوره ۱۲۸ ساله باید یک روز از طول یکی از سال‌های کبیسه را حذف کرد تا طول سال متوسط سال‌های گاهشماری با طول متوسط سال‌های حقیقی خورشیدی برابر شود. منجمان ایرانی برای حذف این یک روز اضافی، شیوه بسیار هوشمندانه‌ای را مطرح کرده‌اند که به شرح زیر است: در هر ۴ سال، یک سال کبیسه است و پس از شش یا هفت بار کبیسه ۴ساله، یک‌بار کبیسه پنج ساله اتفاق بیفتد. بنابراین حذف یک روز اضافی به تدریج در طول دوره ۱۲۸ ساله انجام خواهد شد. در واقع هر دوره ۱۲۸ ساله شامل یک دوره ۲۹ ساله و سه دوره ۳۳ ساله خواهد بود. تقویم هجری شمسی تنها تقویمی است که علاوه بر کبیسه‌های چهارساله، دارای کبیسه‌های پنج ساله نیز هست.

دقیق‌ترین تقویم جهان

مشکل بزرگ تقویم جلالی این است که طول سال شمسی ثابت نیست و بین ۳۶۵ شبانه‌روز و ۵ ساعت و ۴۲ دقیقه تا ۳۶۵ شبانه‌روز و ۶ ساعت و ۴ دقیقه در تغییر است (این اعداد بر اساس بررسی دوره‌ای پنجاه سال بدست آمده‌اند و احتمال تغییرات بیشتر نیز وجود دارد). به همین دلیل در تقویم هجری شمسی ملاک بهتری برای کبیسه‌گیری درنظر گرفته شده است.

طبق این ملاک، اگر تحویل سال قبل از ظهر شرعی به وقت نصف‌النهار مرکزی ایران رخ دهد، آن روز اولین روز از سال جدید است (زیرا تحویل سال کمتر از ۱۲ ساعت با ساعت صفر بامداد آن روز اختلاف داشته است) و اگر تحویل سال بعد از ظهر رخ دهد، روز بعد اولین روز از سال جدید خواهد بود؛ چراکه فاصله زمانی تحویل سال با ساعت صفر روز بعد کمتر از ۱۲ ساعت خواهد بود.