عراقچی با چه هدفی به چین سفر کرد؟

فرارو: کائولن مگی، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در الجزیره نوشت: وانگ یی، وزیر خارجه چین در آغاز دیدار خود با عباس عراقچی گفت: «ما معتقدیم آتش‌بس جامع نباید حتی لحظه‌ای به تأخیر بیفتد؛ ازسرگیری خصومت‌ها اقدامی نابه‌جا خواهد بود و تداوم مذاکرات اهمیت ویژه‌ای دارد.»

این سفر یک هفته پیش از آن انجام می‌شود که ترامپ قرار است در روزهای ۱۴ و ۱۵ مه در پکن با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، دیدار کند. پیش‌تر، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، از چین خواسته بود بر ایران فشار وارد کند تا محاصره تنگه هرمز را کاهش دهد؛ گذرگاهی راهبردی که حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کند. این دیدار در فضایی برگزار می‌شود که تنش‌ها میان تهران و واشنگتن بر سر این آبراه راهبردی رو به افزایش گذاشته است. ایران پس از آغاز جنگ، محدودیت‌هایی بر کشتیرانی در تنگه هرمز اعمال کرد و ایالات متحده نیز پس از آتش‌بس ماه آوریل، در تلاشی برای وادار کردن تهران به پذیرش شروط واشنگتن در مذاکرات، محاصره‌ای علیه بنادر ایران برقرار ساخت.

اختلال در کشتیرانی از مسیر هرمز، که موجی از شوک اقتصادی را در جهان به‌راه انداخته، در مقاطعی تنش میان واشنگتن و پکن را نیز تشدید کرده است؛ به‌ویژه آنکه چین از اختلال در جریان انرژی خلیج فارس به شرق آسیا به‌شدت آسیب دیده است. اما در شرایطی که ایالات متحده نیز با نشانه‌های رکود اقتصادی از جمله افزایش قیمت سوخت در داخل کشور پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای روبه‌روست، تحلیلگران می‌گویند منفعت مشترک دو قدرت جهانی در بازگشایی تنگه هرمز و تثبیت آتش‌بس، فضایی تازه برای نقش‌آفرینی دیپلماتیک پکن ایجاد کرده است؛ نقشی که می‌تواند در هر توافق صلح احتمالی اهمیتی تعیین‌کننده داشته باشد.

پکن و سیاست توازن در جنگ ایران و آمریکا

در طول این درگیری، چین تلاش کرده است میان دو اولویت حساس توازن برقرار کند: از یک سو، انتقاد از اقدامات نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران؛ و از سوی دیگر، تأکید بر ضرورت حفظ ثبات منطقه‌ای و جلوگیری از گسترش بحران در یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انرژی جهان. در دیدار روز چهارشنبه، وانگ یی بار دیگر اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران را «نامشروع» توصیف کرد. پکن بارها این درگیری را نقض حقوق بین‌الملل دانسته، اما در عین حال از حمایت کامل و بی‌قیدوشرط از همه اقدامات تهران نیز خودداری کرده است.

چین همچنین ترور آیت الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، را به‌عنوان اقدامی خطرناک و تشدیدکننده محکوم کرده و هشدار داده است که چنین رفتارهایی می‌تواند سیاست بین‌الملل را به «قانون جنگل» بازگرداند. پکن، همراه با روسیه، تلاش‌ها در شورای امنیت سازمان ملل برای محکوم کردن اقدامات ایران در تنگه هرمز را وتو کرده است. در عین حال، پکن در برابر فشارهای فزاینده آمریکا بر سر روابط اقتصادی‌اش با تهران نیز ایستادگی کرده است. واشنگتن شرکت‌های چینی را به‌دلیل خرید نفت ایران تحریم کرده، اما چین در پاسخ، به شرکت‌های خود دستور داده است این تحریم‌ها را رعایت نکنند.

با وجود این تنش‌ها، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، همچنان به‌صورت علنی از چین خواسته است از نفوذ خود بر تهران برای کاهش تنش‌ها استفاده کند. این درخواست، نشانه‌ای از پیچیدگی رابطه واشنگتن و پکن است؛ رابطه‌ای که هم‌زمان رقابتی، تنش‌آلود و در برخی موارد ناگزیر از همکاری است.  جودی ون، پژوهشگر مرکز امنیت و راهبرد بین‌الملل در دانشگاه تسینگ‌هوا پکن تأکید کرده است که پیام‌های چین عمدتاً بر جلوگیری از بی‌ثباتی بیشتر در اطراف تنگه هرمز متمرکز بوده است؛ گذرگاهی که برای واردات انرژی و تجارت چین اهمیتی حیاتی دارد. او می‌گوید: «فکر می‌کنم چین تمام تلاش خود را خواهد کرد تا ایران را به میز مذاکره بازگرداند و تنگه هرمز دوباره به همان اندازه گذشته باز و قابل‌دسترسی شود.»

سفر عراقچی به پکن و تلاش تهران برای جلب حمایت چین

چین همچنان مهم‌ترین شریان حیاتی اقتصادی ایران به‌شمار می‌رود؛ جایگاهی که پس از سال‌ها تحریم آمریکا، برای تهران اهمیتی حیاتی‌تر یافته است. اقتصاد ایران در نتیجه محدودیت‌های مالی، نفتی و بانکی، بیش از هر زمان دیگری به تجارت، سرمایه‌گذاری و خرید نفت از سوی پکن وابسته شده است. چین بخش عمده صادرات نفت ایران را خریداری می‌کند و درآمد حاصل نیز عمدتاً دوباره به چرخه واردات کالاها و خدمات چینی بازمی‌گردد. این وابستگی از زمان امضای توافق شراکت راهبردی ۲۵ساله میان تهران و پکن در سال ۲۰۲۱ عمیق‌تر شده است.

در چنین زمینه‌ای، سفر عباس عراقچی به پکن را باید تلاشی برای کسب حمایت دیپلماتیک چین در یکی از حساس‌ترین مقاطع بحران کنونی دانست. به گفته کریس دویل، مدیر شورای تفاهم عربی–بریتانیایی، تهران احتمالاً می‌خواهد بداند اگر تصمیم بگیرد تنش‌ها در تنگه هرمز را کاهش دهد، پکن تا چه اندازه آماده است در عرصه دیپلماتیک از ایران حمایت کند.

تهران احتمالاً برای جلوگیری از تحریم‌های جدید مرتبط با هرمز، به پشتیبانی چین در شورای امنیت سازمان ملل نیاز خواهد داشت. هم‌زمان، گزارش‌ها نشان می‌دهد مقام‌های ایرانی در پی دریافت تضمین‌هایی درباره موضع پکن در دیدار آتی شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ هستند. نگرانی اصلی تهران این است که چین، در مسیر کاهش تنش با واشنگتن یا دستیابی به امتیازهای اقتصادی، ممکن است امتیازاتی بدهد که به زیان ایران تمام شود.  زمان‌بندی این سفر نیز معنادار است. واشنگتن در روزهای اخیر فشار بر پکن را افزایش داده تا از نفوذ خود بر ایران برای بازگرداندن تهران به میز مذاکره، پایان دادن به جنگ و به‌ویژه بازگشایی تنگه هرمز استفاده کند.

در کنار دیپلماسی، بُعد نظامی رابطه ایران و چین نیز زیر نگاه دقیق واشنگتن قرار گرفته است. رسانه‌های آمریکایی گزارش داده‌اند که چین احتمال افزایش حمایت نظامی از ایران را بررسی کرده است. شبکه سی.بی. اس به نقل از تحلیلگران اطلاعاتی پنتاگون گزارش داده که پکن در حال سنجش امکان ارائه سامانه‌های پیشرفته راداری و پدافند هوایی به تهران است؛ هرچند هنوز روشن نیست چنین انتقالی انجام شده یا نه.

ایران در نگاه چین؛ شریک انرژی و وزنه تعادل در برابر آمریکا

یکی از منافع محوری چین در بحران کنونی، حفظ ثبات منطقه‌ای و فراهم ماندن شرایطی امن برای اقتصادی است که همچنان سریع‌تر از بسیاری از اقتصادهای غربی رشد می‌کند. در این چارچوب، جریان آزاد کالا و انرژی از مسیر تنگه هرمز برای پکن اهمیتی حیاتی دارد؛ زیرا هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این آبراه، فقط اقتصاد چین را هدف نمی‌گیرد، بلکه بازارهای جهانی، زنجیره‌های تأمین و امنیت انرژی در سراسر آسیا را نیز دچار بحران می‌کند. بر همین اساس، تحلیلگران معتقدند پکن تلاش خواهد کرد تهران را به باز نگه داشتن مسیرهای کشتیرانی و بازگشت به میز مذاکره ترغیب کند.

در نگاه پکن، ایران فقط یک تأمین‌کننده انرژی نیست؛ بلکه وزنه تعادلی مهم در برابر نفوذ ایالات متحده در خاورمیانه است. تهران با ایستادگی در برابر واشنگتن، بخشی از فشار راهبردی آمریکا را در منطقه‌ای دور از شرق آسیا جذب می‌کند و همین امر برای چین ارزش ژئوپلیتیکی دارد. از همین رو، پکن تمایلی ندارد جمهوری اسلامی به‌طور جدی تضعیف شود یا جایگاه منطقه‌ای خود را از دست بدهد.

مزیت ایران برای چین فقط امنیتی نیست، بلکه مالی و پولی نیز هست. تهران در سال‌های اخیر استفاده از یوان چین را در معاملات نفتی ترویج کرده و از این مسیر، به تلاش‌های پکن برای افزایش نقش بین‌المللی یوان در برابر سلطه دلار آمریکا کمک کرده است. هم‌زمان، پکن ممکن است بحران هرمز را فرصتی برای تقویت تصویر خود به‌عنوان یک قدرت دیپلماتیک جهانی ببیند؛ قدرتی که نه‌تنها در شرق آسیا، بلکه در خاورمیانه نیز توان میانجی‌گری، بحران‌زدایی و شکل‌دهی به توافقات بزرگ را دارد.

در همین راستا، پاکستان نیز از پکن خواسته است نقش میانجی‌گرانه فعال‌تری در تنش‌های منطقه‌ای ایفا کند. به گفته مقاماتی که با الجزیره گفت‌وگو کرده‌اند، چین به‌عنوان بازیگری قابل اعتماد دیده می‌شود که می‌تواند به ثبات‌بخشی به گفت‌وگوهای میان آمریکا و ایران کمک کند.  اگر مداخله دیپلماتیک چین موفق شود، پکن چند دستاورد هم‌زمان به دست خواهد آورد: امنیت انرژی خود را حفظ می‌کند، نفوذ بیشتری در میان تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی به دست می‌آورد، جایگاهش را در برابر واشنگتن تقویت می‌کند و فشار بر واردکنندگان انرژی در سراسر آسیا را کاهش می‌دهد.

پکن، واشنگتن و تلاش برای عقب‌کشیدن جهان از لبه بحران

تحلیلگران می‌گویند روزهای پیش‌رو می‌تواند برای آینده بحران هرمز و مسیر جنگ آمریکا با ایران سرنوشت‌ساز باشد. به گزارش خبرگزاری آلمانی دی.پی.ای ، ایالات متحده و کشورهای هم‌پیمان خلیج فارس پیش‌نویس قطعنامه‌ای را در سازمان ملل تهیه کرده‌اند که هدف آن تضمین عبور امن از تنگه هرمز است. گفته می‌شود این پیش‌نویس از ایران می‌خواهد حمله به کشتی‌ها را متوقف کند، مین‌های دریایی را برچیند و دریافت عوارض عبور را پایان دهد. با این حال، متن پیشنهادی در روزهای اخیر بازنگری شده تا حمایت روسیه و چین را نیز جلب کند.

کریس دویل، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل معتقد است این بحران فرصتی کم‌نظیر برای چین فراهم کرده تا خود را به‌عنوان یک میانجی بزرگ دیپلماتیک مطرح کند. او با اشاره به نقش پکن در احیای روابط عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳ می‌گوید: «این می‌تواند فرصتی فوق‌العاده برای چین باشد تا میانجی اصلی این بحران شود.» دویل تأکید می‌کند: «اگر رئیس‌جمهور شی و رئیس‌جمهور ترامپ بتوانند توافقی را از خط پایان عبور دهند، هر دو می‌توانند خود را پیروز نشان دهند و به عقب کشیدن اقتصاد جهانی از لبه پرتگاه کمک کنند.»

با این حال، او هشدار می‌دهد که وضعیت همچنان به‌شدت ناپایدار است: «چیزهای زیادی ممکن است اشتباه پیش برود؛ تنش‌های شدید در منطقه، حجم بالای تجهیزات نظامی و اعتماد بسیار اندک میان همه طرف‌ها وجود دارد.»  با وجود این، هم‌زمانی سفر قریب‌الوقوع ترامپ به پکن و تمایل مشترک آمریکا و چین برای جلوگیری از شوک اقتصادی عمیق‌تر، روزنه‌ای باریک اما واقعی برای دیپلماسی ایجاد کرده است.