هشدار؛ تهران، سال بحرانی‌ای را در پیش دارد

فرارو: هرچند بارندگی‌ها نسبت به سال گذشته افزایش یافته اما عقب‌ماندگی از میانگین بلندمدت و فشار بر سدها، پایتخت را در وضعیت بحرانی نگه داشته است. بخش عمده‌ای از سدهای تهران خالی شده اما اوضاع بالادست حوضه‌های آبی تا حدودی بهتر است.

روزهای پایانی فصل بارش در راه است و خلاف آنچه به نظر می‌رسد، تهران نه‌تنها از بحران فاصله نگرفته، بلکه نشانه‌های ناترازی آب عمیق‌تر هم شده. بارندگی‌ها در قیاس با سال گذشته بیشتر شده اما هنوز حدود ۳۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است و همزمان، ذخایر سدهای پایتخت در وضعیت کسری ۹۰ میلیون مترمکعبی و تنها ۱۸ درصد پرشدگی قرار دارند.

در بستر چنین شرایطی، تهران وارد ششمین سال خشکسالی پیاپی شده. به طوری که سرعت مصرف و برداشت از منابع آبی، از میزان تامین پیشی گرفته. روندی که با برداشت گسترده از سد طالقان شدت بیشتری پیدا کرده است.

پشت پرده ادعای ایجاد خشکسالی در ایران و خاورمیانه با رادارها

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، پیش‌تر  گفته بود که تهران تنها چهار ماه برای جبران عقب‌ماندگی بارشی فرصت دارد -بازه‌ای که از نیمه زمستان تا پایان اردیبهشت را دربر می‌گیرد- حالا این مهلت عملاً رو به اتمام است و داده‌های جدید نیز نشان می‌دهد نه‌تنها این کمبود جبران نشده، بلکه شکاف میان بارش واقعی و وضعیت نرمال همچنان پابرجاست و تهران بیش از هر زمان دیگری به سمت یک تابستان پرتنش آبی حرکت می‌کند. او حالا معتقد است: «در روزهای پایانی پنجره بارش‌ها قرار داریم و در این مناطق، بارش‌ها حدود 25 تا 40 درصد پایین‌تر از حد نرمال است»

احد وظیفه احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در گفتگو با فرارو درباره وضعیت بحرانی آب تهران و برداشت از منابع گفت: «تهران امسال، سال بحرانی را در پیش دارد. علی‌رغم اینکه میانگین بارش کشور فراتر از نرمان است اما به صورت نقطه‌ای رد برخی استان‌ها مثل قزوین، تهران و مرکزی وضعیت در شرایط ناخوشایندی قرار دارد.»

او ادامه داد: «وقتی می‌گویند وضعیت آبی تهران بدتر از سال گذشته است، به این معناست که برداشت و مصرف ما از آنچه دریافت می‌کنیم، سرعت بیشتری دارد. اواخر سال گذشته، به دلیل خشکسالی شدید، اقداماتی برای انتقال آب از سد طالقان به تهران انجام شد. میزان برداشت آب از شهریورماه سرعت بیشتری گرفت و تاکنون هم ادامه دارد. دلیل عمده اختلاف 90 میلیون متر مکعبی که اعلام شده نیز همین برداشت از سد طالقان است.»

ششمین سال خشکسالی پیاپی تهران

وظیفه با اشاره به وضعیت بارش و پراکنش خشکسالی در کشور اظهار کرد: «به طور کلی، سطح بارش تهران تقریبا 10-12 درصد بهتر است سال گذشته است اما هنوز پایین‌تر از حد نرمال قرار دارد.»

او افزود: «امسال ششمین سال خشکسالی پیاپی در تهران، قزوین، مرکزی، و سمنان است. بارش در این مناطق که جنوب البرز قرار گرفته‌اند، در حد مطلوب نبود. باقی نقاط کشور وضعیت بارش بهتری داشته‌اند. بارش‌ها در شمال غرب کشور یعنی در حوزه دریاچه ارومیه و آذربایجان شرقی 20 تا 30 درصد فراتر از حد نرمال بوده و در استان‌های کرمانشاه، خوزستان و ایلام بارش‌ها در حد مطلوب و حتی بیش از نرمال بوده است. در جنوب و شرق کشور مانند بوشهر، هرمزگان و خراسان جنوبی هم شرایط خوبی داشتیم.»

بارش‌ها در تهران، قزوین و مرکزی ۴۰٪ کمتر از حد نرمال

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی ادامه داد: «میزان بارش‌های امسال در فلات مرکزی مانند یزد و کرمان تنها اندکی با محدوده نرمال فاصله دارد اما هرچه به شمال فلات مرکزی نزدیک‌تر می‌شویم، مثل تهران، استان مرکزی، قم و قزوین، بارش‌های شدیداً پایین‌تر از حد مطلوب است. در حال حاضر هم در روزهای پایانی پنجره بارش‌ها قرار داریم و در این مناطق، بارش‌ها حدود 25 تا 40 پایین‌تر از حد نرمال است. خشکسالی شدید سال گذشته، امسال هم اثرات خود را نشان خواهد داد و در مناطق یاد شده باید انتظار بحران و تنش آبی را داشته باشیم.»

ورودی رودخانه‌ها بهتر شده اما ناکافیست

او در خصوص وضعیت سدها و تامین آب تهران معتقد است: «اینکه منابع فعلی آب تا چه زمان پاسخگوی نیاز استان تهران است را وزارت نیرو مشخص خواهد کرد. با این حال، مشخصا بخش عمده‌ای از سدهای تهران خالی شده اما اوضاع بالادست حوضه‌های آبی تا حدودی بهتر است. پس ورودی رودخانه‌ها هم به سدهای لیتان، طالقان و کرج نسبت به سال گذشته کمی بهتر خواهد بود. اما در استان‌های البرز و کرج که منابع آبی مشترکی دارند همچنان با کمبود جدی مواجهیم.»

مشهد در معرض بحران کم‌آبی

وظیفه همچنین درباره سایر شهرها هشدار داد: «شهر بعدی که در معرض خطر قرار دارد، مشهد است. به دلیل اینکه یکی از سدهای مهم این شهر یعنی سد دوستی، اصلا وضعیت مناسبی ندارد و تقریبا خالی است. علت این امر هم مربوط به آبگیری شدید سدهای جدید افغانستان در بالادست است که به رغم بارش‌های امسال این منطقه، آب به سد دوستی نرسیده است. پس شهر مشهد هم با تهدید کم‌آبی مواجه است و در این محدوده با بحران روبه‌رو هستیم.»

او تاکید کرد: «در پاسخ به این سوال که در حال چه کاری می‌توان انجام داد هم باید گفت مسیر دیگری نمانده که به تهران آب وارد کرد. تنها چاره‌ای که داریم کنترل مصرف و تقاضا است. باید بدانیم که در شرایط کم‌آبی شدید قرار گرفته‌ایم و در روزهای آینده و گرما شدن هوا و افزایش تقاضا شرایط پیچیده‌تر خواهد شد. مهم‌ترین کاری که در بخش مدیریت می‌توان انجام داد، کنترل تقاضا و تقلیل فشار آب است. در این میان، شهروندان نقش بسیار مهمی دارند. خرد جمعی حکم می‌کند دست به دست هم داده و مصرف آب خود را کنترل کنیم تا امسال را با کمترین قطعی آب سپری کنیم.»

احتمال بهبود نسبی بارش‌ها در پاییز

البته احد وظیفه به چشم‌انداز آب‌وهوایی امیدوار است: «احتمالاتی در حد پیش‌بینی وجود دارد که می‌تواند کمی امیدوارکننده باشد. احتمالا طی تابستان پیش‌رو وارد دوره ال نینو شویم (El Nino فاز گرم اقیانوس آرام در مناطق مرکزی). در چنین شرایطی، عموما امواج هواشناسی در پاییز گذری بهتری از روی ایران دارند. بنابراین، پاییز امسال به احتمال متوسط رو به ‌بالا شرایط بهتری نسبت به یکی دو سال گذشته خواهیم داشت. نمی‌توان با اطمینان خاطر این گزاره را تایید کرد. متغیرهای لازم هنوز خود را نشان نداده‌اند اما تا اواخر تابستان به قطعیت می‌توان در این باره صحبت کرد. پیش‌بینی دقیق را باید به همان زمان موکول کرد.»

علت هدررفت آب: فرسودگی شبکه لوله‌کشی 

او به ناپایداری اکولوژیک در مدیریت آبی هم اشاره دارد: «زیرساخت‌های مدیریت آب کشور ایرادات غیرقابل انکاری دارد. بخشی به تلفات آب در شبکه بازمی‌گردد و بخش دیگر نیز به دلیل فرسودگی سیستم لوله‌کشی در اغلب مناطق ایران است. به همین دلیل سازمان آب و فاصلاب، فشار آب را –به ویژه در شب- کاهش می‌دهند تا از هدررفت جلوگیری شود.»

وظیفه افزود: «بسیاری از کلانشهرهای کشور، ظرفیت چنین جمعیتی را ندارند. پس با توجه به میزان برداشت و مصرف آب در چنین حجمی، کمبود آب طبیعی است. تهران و البرز –که پیشتر یک استان واحد بودند- در حاشیه کویر قرار دارند و رودخانه‌ بزرگی هم از اطراف آن‌ها نمی‌گذرد. حالا حدود یک‌چهارم جمعیت کشور در چنین شهرهایی با چنین وضعیت اقلیمی ساکن هستند. ولیکن منابع آبی کافی در این منطقه وجود ندارد.»

تشدید فرونشست زمین

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی بیان کرد: «تقریبا 50 درصد آب تولیدی در استان‌های تهران و البرز صرف آب شرب می‌شود و به هیچ وجه تناسب اصولی ندارد. پس وضعیت فعلی از لحاظ اکولوژیک پایدار نخواهد ماند. نتیجه کوتاه‌ مدت این وضعیت را در حال حاضر هم قابل مشاهده است. فرونشست زمین در دشت‌های جنوبی استان تهران از مشخصه‌های بارز ناپایداری اکولوژیک فعلی است.»

او به افزایش مصرف آب در تابستان اشاره کرد: «مصرف آب خصوصا در تهران برای فصل تابستان بیشتر می‌شود و دلیل آن هم استفاده از کولر است. این امر را می‌توان با استفاده از کوبرهای جدید کنترل کرد. این کولرها مصرف آب و برق پایین‌تری دارند که می‌تواند تفاوت معناداری در میزان مصرف آب به وجود بیاورد.»

او در پاسخ به این سوال که اگر مردم صرفه‌جویی کنند و ساختار مدیریتی اصلاح نشود، وضعیت بهبود پیدا می‌کند، گفت: «پاسخ من به این سوال منفی است. بدون تغییر و اطلاح ساختارها و فقط با اتکا به صرفه‌جویی مردم دسترسی به این مهم امکان‌پذیر نخواهد بود. ساختار مدیریتی متشکل‌ از المان‌های مختلفی است و مسئله بی‌آبی را باید همه‌جانبه در نظر گرفت. این نکته را باید در نظر داشته باشیم که مسائل آبی کلان، راه‌حل کوتاه‌مدت ندارند و به زمان وابسته‌اند. بنابراین، چه مدیریت تغییر کند و چه نه، الگوهای مصرف باید رعایت شود. رعایت این الگوها در دیگر کشورها به ویژه مناطق پرآبی مثل اروپا هم انجام می‌شود، چه رسد به کشوری مثل ایران که نسبتا تشنه است.»

افزایش برداشت بی‌رویه از منابع آب در بالادست

او درباره برداشت‌های بی‌رویه در بالادست و تأثیر آن بر منابع آب اظهار کرد: «فارغ از چگونگی سیستم آبرسانی و ایراداتی که در این زمینه وجود دارد، در بالادست حوضه‌ها ویلاها، استخرها و مناطقی احداث شده که به برداشت بی‌رویه آب منجر می‌شود.»

وظیفه گفت: «در گذشته، رودخانه‌های بالادست تهران در اغلب ماه‌های سال به دشت‌های جنوبی تهران می‌رسیدند، در زمین فرو می‌رفتند و آب‌های زیرزمینی را تغذیه می‌کردند. سطح آب سدها در آن زمان، با چنین سرعت پایین نمی‌آمد. در حال حاضر اما به دلیل برداشت‌های بی‌رویه و غیراصولی آب در بالادست، یا آب به پایین‌دست نمی‌رسد یا اینکه کم‌جان است.»

وی در پایان بیان کرد: «مثلا رودخانه‌های کرج، جاجرود یا حتی طالقان که از جمله مهم‌ترین منابع آبی این منطقه هستند، نقاط متعدد برداشت آب و بهره‌برداری‌های بی‌رویه در بالادستشان ایجاد شده که ظرفیت بالایی برای برداشت آب دارند. همین موضوع، نقش سدها را در تامین آب سدها با مشکل مواجه کرده است.»