بحران باورنکردنی مردمانِ توریستی‌ترین نقطه البرز!

روزنامه پیام ما: درحالی‌که تهران برای جبران کم‌آبی، بیش از گذشته به منابع آبی اطراف خود وابسته شده، نشانه‌های فشار بر سد «طالقان» و مناطق پایین‌دست آن روزبه‌روز آشکارتر می‌شود؛ از عقب‌نشینی محسوس آب سد، نگرانی کشاورزان و ساکنان محلی درباره کاهش حقابه‌ها و... نشانه‌های آشکار همان الگوی تکرارشونده‌ای هستند که پیش‌تر در حوضه‌های آبی ارومیه یا زاینده‌رود تجربه کرده بودیم.

تهران؛ شهری که بزرگ‌تر از ظرفیتِ آبش شد

تهران سال‌هاست بیشتر از ظرفیت طبیعی خود رشد می‌کند. شهری که امروز حدود ۹ میلیون نفر جمعیت دارد و مصرف روزانه آب آن در فصل گرم به بیش از ۳ میلیون مترمکعب می‌رسد، حالا برای ادامه حیات، به منابع آبی مناطق اطراف وابسته‌تر از همیشه شده است. خط انتقال جدید طالقان با ظرفیت حدود ۵ مترمکعب بر ثانیه، روزانه نزدیک به ۴۳۰ هزار مترمکعب آب را به شبکه تهران اضافه می‌کند؛ عددی که تنها حدود ۱۴ درصد نیاز روزانه پایتخت را پوشش می‌دهد. به بیان دیگر، حتی این پروژه عظیم نیز نمی‌تواند بحران آب تهران را حل کند و تنها بخشی از فشار کوتاه‌مدت را کاهش می‌دهد.

«عیسی بزرگ‌زاده»، سخنگوی صنعت آب، درباره این پروژه گفته است: «خط انتقال آب طالقان یکی از راهکارهای کمک به رفع مشکل ناترازی آب تهران است.» او توضیح داده که این پروژه در مسیری ۶۴ کیلومتری، آب را از طالقان به آبگیر «بیلقان» در کرج می‌رساند و اکنون ظرفیت انتقال ۵ مترمکعب در ثانیه را برای تهران فراهم کرده است. بااین‌حال او نیز تأکید کرده که کاهش بارندگی و فشار بر منابع آبی، زنگ هشدار را برای مدیریت مصرف به صدا درآورده و بدون صرفه‌جویی، بحران پابرجا خواهد ماند.

اما مسئله فقط کمبود آب نیست؛ مسئله نوع توسعه شهری در تهران است. در سال‌هایی که بحران آب هر روز جدی‌تر شده، پایتخت همچنان به توسعه کالبدی خود ادامه داده است. حتی پس از جنگ چهل‌روزه، برای برخی واحدهای آسیب‌دیده شهری، تراکم تشویقی تا ۵۰ درصد در نظر گرفته شد؛ تصمیمی که هر چند راهکاری برای بازسازی و احیای مناطق آسیب‌دیده و زدودن چهره ویرانی از شهر محسوب می‌شود، در عمل به معنای افزایش ظرفیت جمعیتی در شهری است که همین حالا نیز برای تأمین آب خود با بحران مواجه است. این تناقض، یکی از اصلی‌ترین پرسش‌های امروز درباره مدیریت آب در ایران را پررنگ می‌کند: اگر تهران ظرفیت آبی ندارد، چرا همچنان سیاست‌ها به سمت تثبیت و افزایش جمعیت در این شهر حرکت می‌کنند؟

طالقان؛ جایی که مردم کنار سد، آب ندارند

در سوی دیگر این پروژه، خود طالقان قرار دارد. با کوه‌های سر به فلک کشیده و روستاهای سرسبزش. منطقه‌ای که نامش برای بسیاری با طبیعت، رودخانه و باغ شناخته می‌شود، اما امروز بخشی از ساکنان آن از کمبود آب شرب و کشاورزی می‌گویند.

حسین، ۴۴ساله، یکی از اهالی طالقان به «پیام ما» می‌گوید: بسیاری از روستاهای اطراف سد، در تابستان با کمبود آب شرب مواجه‌اند و در پایین‌دست نیز کشاورزان دیگر مانند گذشته به آب دسترسی ندارند. به گفته او، حقابه برخی مناطق به‌اندازه قبل رهاسازی نمی‌شود و این مسئله تا الموت و ادامه مسیرهای پایین‌دست شاهرود و سپیدرود اثر گذاشته است.

او می‌گوید برخی کشاورزان دیگر توان کشت برنج ندارند، چون آب کافی وجود ندارد. همین روایت‌های محلی باعث شده نگرانی درباره آینده کشاورزی منطقه جدی‌تر شود.

در کنار این نگرانی‌ها، در بهار و تابستان ۱۴۰۴ یک کارزار مردمی نیز با حدود ۶ هزار امضا شکل گرفت که خواستار توقف انتقال آب از سد طالقان به تهران است. امضاکنندگان هشدار داده‌اند که ادامه این روند می‌تواند به نابودی کشاورزی، خشک‌شدن باغ‌ها، فرونشست زمین و مهاجرت اجباری منجر شود.

آیا طالقان در مسیر تجربه دریاچه ارومیه قرار می‌گیرد؟

کارشناسان معتقدند خطر اصلی فقط کاهش ذخیره یک سد نیست؛ مسئله، تغییر تدریجی تعادل اکولوژیک یک حوضه است. اتفاقی که پیش‌تر در دریاچه ارومیه نیز رخ داد. در آنجا هم مسئله در ابتدا صرفاً فنی به نظر می‌رسید؛ سدسازی، توسعه کشاورزی، برداشت‌های بی‌رویه و تغییر مسیر منابع آب. اما به‌تدریج مسئله از مدیریت آب فراتر رفت و به بحران معیشت، مهاجرت و تغییر اکوسیستم تبدیل شد.

داده‌های رسمی نیز نشان می‌دهد فشار بر سد طالقان در حال افزایش است. معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران اعلام کرده که با بهره‌برداری از خط دوم انتقال آب، روند خالی‌شدن حجم سد شدت گرفته است. هرچند طالقان هنوز نسبت به برخی سدهای دیگر وضعیت بهتری دارد، اما افزایش برداشت از آن نگرانی‌ها درباره آینده این حوضه را بیشتر کرده است؛ به‌ویژه در شرایطی که تهران همچنان به دنبال منابع جدید آب است، بدون آنکه برنامه روشنی برای کاهش مصرف و کنترل رشد جمعیتی ارائه کند.