فرارو: گزارش شبکه سی‌ان‌ان در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ از بررسی گزینه استفاده از «مادر همه بمب‌ها» در برنامه‌ریزی حملات احتمالی آینده آمریکا علیه ایران خبر داد. بر اساس این گزارش که به نقل از مقام‌های آمریکایی آگاه از بحث‌های نظامی منتشر شد، طرح‌های مورد بررسی می‌توانند زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار دهند؛ حملاتی که در صورت تصمیم دونالد ترامپ برای ازسرگیری عملیات نظامی ممکن است در دستور کار قرار گیرند. خبرگزاری رویترز نیز روز ۱۵ اکتبر این گزارش را بازتاب داد، اما اعلام کرد که نتوانسته است اطلاعات منتشرشده را به‌طور مستقل تأیید کند.

بر اساس گزارش سی‌ان‌ان، در محافل نظامی آمریکا درباره میزان اثربخشی این بمب تردیدهایی وجود دارد. مسئله فقط قدرت انفجار نیست؛ بلکه این پرسش نیز مطرح است که استفاده از چنین سلاحی تا چه اندازه می‌تواند اهداف راهبردی واشنگتن را محقق کند. به‌ویژه آنکه برخی تأسیسات هسته‌ای مورد نظر آمریکا در عمق زمین و پشت لایه‌های مستحکم سنگ و بتن قرار دارند.

مطرح شدن نام این سلاح به معنای صدور دستور استفاده از آن نیست. با این حال، انتشار چنین گزارشی بار دیگر توجه‌ها را به یکی از بزرگ‌ترین مهمات متعارف ارتش آمریکا جلب کرده است؛ بمبی که به دلیل ابعاد و قدرت انفجاری خود شهرت جهانی دارد، اما توانایی‌های آن با آنچه گاهی در روایت‌های رسانه‌ای تصور می‌شود، تفاوت‌هایی اساسی دارد.

مادر همه بمب‌ها چیست؟

نام رسمی این سلاح GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast است که به اختصار MOAB نامیده می‌شود. این عبارت را می‌توان «مهمات عظیم انفجار هوایی» ترجمه کرد. با این حال، نامی که بیشتر در رسانه‌ها به کار می‌رود، «مادر همه بمب‌ها» است؛ لقبی که به ابعاد بزرگ و قدرت تخریب گسترده آن اشاره دارد.

MOAB یک بمب متعارف است، نه هسته‌ای. نیروی تخریب آن از انفجار مواد منفجره شیمیایی حاصل می‌شود و برخلاف سلاح‌های هسته‌ای، واکنش زنجیره‌ای هسته‌ای ایجاد نمی‌کند. با وجود این تفاوت بنیادی، این بمب از نظر وزن و حجم مواد منفجره در شمار بزرگ‌ترین سلاح‌های متعارف زرادخانه آمریکا قرار دارد.

توسعه این بمب در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی انجام شد. نیروی هوایی آمریکا آن را در سال ۲۰۰۳ آزمایش کرد و هدف از طراحی‌اش، فراهم کردن امکان وارد کردن ضربه‌ای سنگین به اهداف گسترده، مواضع نظامی و مناطقی بود که با انفجار عظیم قابل تخریب هستند.

ویژگی اصلی MOAB، ایجاد موج انفجار قدرتمند در محیط اطراف هدف است. به همین دلیل، این سلاح با بمب‌هایی که برای نفوذ به اعماق زمین و عبور از لایه‌های ضخیم بتن طراحی شده‌اند، تفاوت دارد. هرچند می‌توان از آن علیه برخی مواضع زیرزمینی، به‌خصوص ورودی غارها و تونل‌ها، استفاده کرد، اما این موضوع به معنای توانایی نفوذ عمیق در زمین نیست.

مشخصات فنی؛ بمبی نزدیک به ۱۰ تن

ابعاد این سلاح، یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز آن با بمب‌های متعارف رایج است. بر اساس اطلاعات منتشرشده در منابع تخصصی نظامی، مشخصات اصلی GBU-43/B به این شرح است:

• وزن کل: حدود ۹۸۰۰ کیلوگرم، معادل نزدیک به ۱۰ تن.
• طول: حدود ۹٫۱ متر.
• قطر: حدود ۱٫۰۳ متر.
• وزن مواد منفجره: حدود ۸۴۸۰ کیلوگرم.
• نوع سلاح: بمب متعارف شدیدالانفجار.
• سامانه هدایت: ترکیبی از موقعیت‌یابی ماهواره‌ای GPS و سامانه هدایت اینرسی.
• هواپیمای پرتاب‌کننده: هواپیمای ترابری نظامی سازگار با این مهمات، از خانواده هرکولس.

این ارقام نشان می‌دهد که بخش بزرگی از وزن بمب را مواد منفجره تشکیل می‌دهد. وزن کل سلاح و وزن مواد منفجره آن، البته دو عدد متفاوت‌اند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. برخی منابع نیز به دلیل تفاوت در گرد کردن ارقام، وزن کل را اندکی بیشتر یا کمتر گزارش کرده‌اند.

MOAB برای پرتاب از هواپیماهای ترابری نظامی سازگار طراحی شده است و نمی‌توان آن را مانند یک بمب معمولی از هر جنگنده یا بمب‌افکن پرتاب کرد. در روش رهاسازی آن، بمب از بخش بار هواپیما خارج می‌شود و پس از رهاسازی، سامانه هدایت و سطوح کنترلی مسیر آن را به سوی مختصات تعیین‌شده اصلاح می‌کنند.

وجود سامانه هدایت ماهواره‌ای به معنای امکان هدایت بمب به سوی محدوده هدف است، اما نباید آن را با تضمین انهدام کامل هر هدف اشتباه گرفت. حتی اگر مهمات به مختصات مورد نظر برسد، نتیجه نهایی به نوع هدف، شرایط محیطی و میزان مقاومت سازه بستگی دارد.

موج انفجار؛ راز قدرت مادر بمب‌ها

مهم‌ترین ویژگی MOAB، موج انفجاری است که در اطراف محل انفجار ایجاد می‌کند. این موج فشار می‌تواند به ساختمان‌ها، تجهیزات نظامی، مواضع روباز و سازه‌های آسیب‌پذیر خسارت گسترده وارد کند. برای نیروهای انسانی حاضر در محدوده انفجار نیز فشار شدید، پرتاب قطعات و آسیب‌های ناشی از موج انفجار می‌تواند مرگبار باشد.

در بمب‌های متعارف، میزان خسارت فقط به وزن مواد منفجره بستگی ندارد. فاصله از محل انفجار، شکل زمین، جنس و استحکام سازه‌ها و شرایط محیطی نیز بر نتیجه اثر می‌گذارند. به همین دلیل، نمی‌توان بدون مشخص بودن این عوامل، شعاع تخریب قطعی و یکسانی برای MOAB اعلام کرد.

این بمب برای انفجار در نزدیکی سطح زمین طراحی شده است تا اثر موج فشار در محیط اطراف گسترش پیدا کند. چنین قابلیتی می‌تواند برای اهداف گسترده یا مواضعی که در سطح زمین قرار دارند، اهمیت داشته باشد. اما قدرت تخریب در سطح با قدرت نفوذ به اعماق زمین یکسان نیست.

تصاویر انفجار MOAB گاهی ابر عظیمی شبیه قارچ را نشان می‌دهند؛ تصویری که ممکن است در نگاه نخست با انفجار هسته‌ای اشتباه گرفته شود. با این حال، شباهت ظاهری ابر انفجار هیچ ارتباطی با ماهیت هسته‌ای ندارد. MOAB یک سلاح متعارف است و آثار آن با آثار فیزیکی و پرتوی انفجار هسته‌ای تفاوت اساسی دارد.

مادر بمب‌ها نخستین بار کجا استفاده شد؟

با وجود شهرت جهانی، سابقه استفاده رزمی از این سلاح بسیار محدود است. نخستین استفاده عملیاتی شناخته‌شده از MOAB در آوریل ۲۰۱۷ و در افغانستان انجام شد؛ زمانی که ارتش آمریکا آن را علیه مجموعه‌ای از غارها و تونل‌های مورد استفاده داعش خراسان در منطقه اچین، در استان ننگرهار، به کار گرفت.

هدف از این حمله، ضربه زدن به مواضعی بود که نیروهای داعش از آنها برای پناه گرفتن و جابه‌جایی استفاده می‌کردند. ماهیت منطقه کوهستانی و وجود مسیرهای زیرزمینی، این عملیات را به نمونه‌ای از کاربرد بمب‌های انفجار هوایی علیه مجموعه‌ای از مواضع و ورودی‌های تونل‌ها تبدیل کرد.

مقام‌های افغان در آن زمان از کشته شدن ۹۴ عضو داعش خراسان خبر دادند. در گزارش‌های آمریکایی و رسانه‌ای نیز ارقام دیگری، از جمله ۳۶ کشته، منتشر شد. بنابراین، آمار تلفات اعلام‌شده یکسان نیست و باید آنها را با ذکر منبع گزارش کرد، نه به‌عنوان رقمی قطعی و مستقل از اختلاف روایت‌ها.

اهمیت این عملیات در آن بود که MOAB برای نخستین بار در میدان نبرد استفاده شد. با این حال، حمله به مجموعه غارها و تونل‌های یک منطقه کوهستانی را نمی‌توان معادل انهدام تأسیساتی دانست که در عمق زمین و پشت لایه‌های ضخیم سنگ و بتن مسلح ساخته شده‌اند. تفاوت ساختار هدف، در تعیین میزان اثربخشی سلاح نقشی اساسی دارد.

آیا مادر بمب‌ها می‌تواند تأسیسات هسته‌ای ایران را نابود کند؟

این پرسش، مهم‌ترین بخش ماجرا درباره احتمال استفاده از MOAB علیه ایران است. در گزارش‌های اخیر، از زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران به‌عنوان اهداف احتمالی برنامه‌ریزی نظامی آمریکا نام برده شده است. اما صرف مطرح شدن چنین اهدافی به معنای آن نیست که این بمب قادر است همه آنها را نابود کند.

برای فهم این تفاوت، باید MOAB را با بمب دیگری در زرادخانه آمریکا مقایسه کرد: GBU-57 Massive Ordnance Penetrator که به اختصار MOP نامیده می‌شود. این سلاح نیز متعارف است، اما برخلاف MOAB، برای نفوذ به زمین و سازه‌های مستحکم زیرزمینی طراحی شده است.

وزن GBU-57 حدود ۱۳٫۶ تن است و بدنه مقاوم آن برای تحمل برخورد با لایه‌های سخت و نفوذ به داخل سازه‌های محافظت‌شده ساخته شده است. در مقابل، مأموریت اصلی MOAB ایجاد موج انفجار گسترده در محدوده هدف است. بنابراین، سنگین‌تر بودن یک بمب یا بزرگ‌تر بودن انفجار آن لزوماً به معنای توانایی بیشتر برای نفوذ به عمق زمین نیست.

گزارش سی‌ان‌ان درباره احتمال استفاده از MOAB علیه ایران نیز به همین محدودیت اشاره می‌کند. بر اساس اظهارات منابع آگاه از بحث‌های نظامی آمریکا، این بمب احتمالاً توان نفوذ کافی برای نابودی تأسیسات عمیقی مانند مجموعه موسوم به «کوه کلنگ» را ندارد؛ تأسیساتی که در گزارش‌های آمریکایی با برنامه هسته‌ای ایران مرتبط دانسته شده و گفته می‌شود لایه‌های مستحکم سنگی از آن محافظت می‌کنند.