تاریخ «شکم» و «شکم»های تاریخ ساز

مجله روشن - مجتبی هوشیار محبوب، داستان نویس: بخوریم یا نخوریم؟ اصلا مهم نیست... فقط دو چیز را بدانیم: اول این که کسانی که خوب می خوردند، تاریخ ما را می نویسند و دوم این که سرنوشت بشر را شکم آدم ها رقم می زند... دروغ چرا، اولی را برمبنای تصورات نامعقول خودم نوشتم اما دومی را از کتاب «خوراک و تاریخ» کش رفتم...

از قضای روزگار و اتفاقا، غرض این نوشتار هم معرفی همین کتاب است... اثری مستطاب از تام ستندییج (Tom Standage) که «محسن مینوخرد» آن را به فارسی برگردانده و نشر چشمه هم منتشرش کرده است...

بگذارید اول قضیه چند تا سوال- که پیش از این جوابش را نمی دانستید اما الان به واسطه نحوه پرسش هایم پاسخ هایش هم دستگیرتان می شود- مطرح کنم... آیا می توان مبنای نگارش «تاریخ» را بر «خوراک» مردم گذاشت؟ به نظر شما «خوراک» را می توان به مثابه یک کاتالیزور دگرگونی اجتماعی بررسی کرد؟ آیا «خوراک» در درگیری های نظامی، توسعه اقتصادی، پیشرفت صنعتی و رقابت ژئوپلتیکی موثر بوده؟ لابد الان می گویید: «بله... همه پاسخ ها بله است... مگر می شود اهمیت «غذا» را دست کم گرفت...» ولی من می گویم: «عمرا... عمرا نمی دانستید...».


انصافا باورش سخت است که آدم به خودش بگوید علت العلل همه این ها غذای آدم هاست... قدیم ترها چنین گزاره هایی را از پدر و مادرها و خصوصا بابابزرگ ها می شنیدیم که می گفتند: «پسرجان همه این جنگ ها به خاطر شکم است...» شاید شما هم تجربه شنیدن این دست جمله ها را داشته باشید اما خب احتمالا این را هم تجربه کرده اید که هیچ یک از پدر مادرهای ما به صورت علمی این گزاره ها را برای ما تبیین نکرده اند... نخی را دادند دست مان که فکر می کردیم الله بختگی افتاده دست ما... نظیر خیلی از وصایا و توصیه های دیگرشان.

شاهد هم پر بیراه فکر نمی کردیم... اما باز هم از قضای روزگار بعضی از حرف های شان درست از آب درآمد... در این مورد خاص شما را می توانم به همین کتابی که گفتم- «خوراک و تاریخ»- حواله کنم... تا دل تان بخواهد درباره این موضوع حرف زده... خود ستندیج- نویسنده کتاب- در همان مقدمه آب پاکی را این طور می ریزد روی دست مخاطب: «هرکاری که هرکسی در سراسر تاریخ انجام داده انگیزه اش خوراک بوده است.»


این کتاب یک تاثیر مستقیم می گذارد روی چشم های ما... یعنی به عبارت دیگر یک تاثیر مستقیم دارد روی نگاه ما به خوراکی های پیرامون مان... مثلا بعد از خواندن حتی بخشی از این کتاب در حالی که می خواهید روی برنج ناهارتان خورش بریزید می گویید: «دم بر و بچه های شرق آسیا گرم که چنین چیزی بار آوردند...» (در این کتاب توضیح می دهد که زمین کشت شده کاملا تکنولوژیک و بداعی است... این طور نبوده که کاملا خدادادی باشد و این دخالت بشر بوده که خوراکی ها یا غلاتی نظیر ذرت را پدید آورده است) یا مثلا موقع خوردن بلال به خودتان می گویید: «همین چند تکه ذرت چه جنگ هایی را که به وجود نیاورده...».

خود من دیگر خیلی وقت است که وقتی سیب زمینی می خورم یاد قحطی سیب زمینی ایرلند به سال ۱۸۴۵ می افتم و به خودم می گویم: «مراقب باش! داری حاصل رنج سال ها آزمون و خطای یک ملتی را می خوری!»

تام ستندیج در مقدمه این کتاب می نویسد: «خوراک در فرجام دو جنگی که به شکل گیری ایالات متحده انجامید، سهم بزرگی داشت: جنگ انقلابی دهه های ۱۷۷۰ تا ۱۷۸۰ و جنگ داخلی دهه ۱۸۶۰. در همان زمان ظهور ناپلئون در اروپا به دلیل توان بالای او در خوراک رساندن به ارتش بزرگش بود.» و «در جنگ نقش تازه ای یافت و جنگ افزاری ایدئولوژیک شد و سرانجام هم فرجام این جنگ را رقم زد.»

خواندن این کتاب به دلیل وجود همین گزاره های عجیب و غریب برای مخاطب سرگرم کننده و مهیج است. این البته در حالی است که نویسنده این کتاب بر پایه رشته های عملی ای مانند ژنتیک، باستان شناسی، انسان شناسی، گیاه شناسی قومی و اقتصاد سعی در واکاوی این مبحث دارد و مخاطب را با منابع مختلفی که به لحاظ علمی قابل اعتبارند، آشنا می کند. در پیشانوشت این کتاب از قول شخصیتی با نام «بری یات ساراوین» چنین می خوانید: «گزینش خوراک است که سرنوشت ملت ها را رقم می زند.»