به بهانه روز مهندس

روزنامه شهروند: روز پنجم اسفند به‌مناسبت بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي، به‌عنوان روز مهندسي در ایران معرفي شده است و در اين روز مثل روزهاي ديگر پيرامون موضوع روز و در اينجا مهندسی بحث و گفت‌وگو و نسبت به آن تكريم مي‌شود و به‌طور معمول در همه اين روزها به نقاط قوت و برجسته موضوع اشاره مي‌شود و تحليل همه‌جانبه‌ای از مثبت و منفی موضوع صورت نمي‌گيرد. اين يادداشت در پي آن است كه به صورت خلاصه هر دو وجه ماجرا را بيان كند.

وقتي كه دانشگاه وارد كشور شد يا پيش از آن و هنگامي كه خواستند جوانان را براي كسب علم به خارج بفرستند، اصلي‌ترين رشته‌هاي تحصيلي كه مورد توجه حكومت بود، شامل پزشكي و مهندسي و علوم تجربي و دقيقه مي‌شد. تصور حاكمان كشور اين بود كه كافي است از دانش غرب فقط همین علوم اخذ شود تا كشور در مسير ترقي و تجدد قرار گيرد. در اين ميان رشته مهندسي در شكل‌گيري ذهنيت مهندسي و اداره كشور بر اين اساس نقش مهم‌تري داشت. مهندس به معناي فردي كه ذهنيتي نظام‌مند و دقيق و علمي دارد، مي‌تواند اقدام به خلق و توليد ابزار يا تجهیزات و ساختمان‌ها و... کند كه در حداقل زمان و با كيفيت و قيمت مناسب تحويل دهد. جامعه مدرن و تمدن غرب نیز به ظاهر روي كاكل مهندسان مي‌چرخيد.

هر چيزي كه در غرب ديده مي‌شد، آثار مهندسان در آن آشکار و نمایان بود. از برج ايفل گرفته كه يك مهندس آن را ساخت و به نماد فرانسه تبديل شد، تا مجسمه آزادي و انتقال آن به نيويورك كه بيش از وجه هنري آن، وجه مهندسي‌اش اهميت يافت. از ساختمان‌هاي سر به فلك كشيده تا وسايل مدرن حمل‌ونقل و ارتباطات، از مزارع عظيم کشت و صنعت تا كارخانه‌هاي بزرگ و كشتي‌هاي غول‌پيكر و... همه و همه كار مهندسان بود و چنين بود كه آموزش مهندسی و تربیت مهندس به معناي قدم گذاشتن در توسعه و رفاه و ترقي محسوب مي‌شد.

به همين دليل است كه از ابتدا نيز بهترين دانش‌آموزان كشور جذب اين دو رشته اصلي يعني پزشكي يا مهندسي مي‌شدند و اعتبار و مزاياي مادي آنان نيز از ساير رشته‌ها بيشتر بود. اگر امروز در جامعه ايران عنوان «دكتر» حتی تقلبی آن نیز خريدار پيدا كرده، به واسطه آن است كه نخستین دكترها پزشكان بودند و مهندسان نيز عنوان اختصاصي خود را داشتند. مهندسی توانایی ما در طراحی، برنامه‌ریزی، راهبری، آینده‌سازی و نوآوری در ساخت، تولید و نگهداری دستگاه‌ها، ابزارها، بناها، راه‌ها و کلیه نیازهای ابزاری جوامع انسانی است که با استفاده و دگرگون‌سازی طبیعت بهره‌گیری از مواد و انرژی با پشتوانه دانایی از علوم تجربی و انسانی و با توجه به محیط‌ زیست انجام می‌گیرد، ولی نباید فراموش کنیم که این دانش، کاربردی برای انجام اهداف مشابه درباره جامعه و انسان ندارد.

واقعيت اين است كه نياز جامعه مدرن به مهندس و ذهنيت مهندسي قابل انكار نيست، ذهنيتي كه با رياضي آشناست و بسيار محاسبه‌گر و عملگراست، در پي كسب حداكثر بهره‌وري از حداقل امكانات است، مي‌كوشد كه توليد و محصول خود را بهينه كند و مانع از اتلاف منابع شود. ذهنيت او استدلالي است و سعي مي‌كند هر چيزي را در چارچوب الگوهاي مهندسي و معادلات رياضي ببيند. اينها همه ويژگي‌هاي يك مهندس به معناي واقعي است.

اگر هم در دولت پيش ديديد كه برخي افراد مدعي بودند كه مهندس هستند ولي برخلاف تمام این ويژگي‌ها رفتار مي‌كردند، با اطمینان مي‌توان گفت كه يا مهندسي را نفهميدند يا به مهندسي پشت كردند.

مشكلي كه ما در نگاه خودمان با يك جامعه غربي داشتيم و احتمالا همچنان هم داريم، اين است كه در زير ظاهر تمدن غربي، چيزهايي وجود دارد كه به چشم عادي ديده نمي‌شود. درواقع مهندسان در تمدن غرب جزو اصلي و منحصربه‌فرد اين پيشرفت نيستند، بلكه صاحبان علوم اجتماعي و فكري اگر نقش مهم‌تري از مهندسان نداشته باشند، نقش كمتري نيز ندارند. مديريت جامعه با مديريت و ساخت يك كارخانه فرق مي‌كند. با نگاه مهندسي شاید بتوان یک کارخانه را راه انداخت ولی نمي‌توان یک جامعه را اداره كرد. استفاده از اصطلاحات مهندسي اجتماعي يا فرهنگي دقيق نيست.

مهندس مي‌تواند يك خودرو بسازد و تمام اجزای آن را مهندسي كند، ولي ساخت يك فرهنگ مهندسي‌پذير نيست، زيرا ماهيت متغيرهاي موجود در فرهنگ با ماهيت متغيرهاي دقيق و قابل سنجش در توليد يك خودرو متفاوت است. مهندس خودرو چيزي غير از خودرو و اجزای آن است و اجزاي خودرو تاثيري بر مهندس آن ندارد. ولي فرهنگ شامل مهندس نيز مي‌شود و او قادر نيست با ذهنيت‌هاي تجربي مهندسي براي فرهنگ و اجتماع برنامه‌ريزي كند. مهندس مي‌تواند يك راه خوب بسازد، يك كارخانه خوب احداث كند، حتي مي‌تواند ارزيابي هزينه و فايده آن را انجام دهد. ولي ارزيابي اجتماعي آن راه يا كارخانه چيزي فراتر از حرفه و ذهنیت مهندسي است.

اگر مهندسي را در جايگاه واقعي خود در فرآیند توسعه قرار دهيم، يكي از مهم‌ترين شروط و لوازم توسعه و پيشرفت را محقق كرده‌ايم، ولي اگر قرار باشد كه ذهنيت مهندسي را بر همه امور از سياست گرفته تا فرهنگ و اجتماع تسري دهيم، در اين صورت نه‌تنها به جامعه و اين امور خدمت نكرده‌ايم، بلكه جايگاه مهندسي را نيز تضعيف كرده‌ايم.