تابستان طالقان همیشه عاشوراست

روزنامه فرهیختگان: «عاشورا وسط تابستان بود، وقتی هوا خیلی گرم بود.» براساس این عقیده سال‌هاست مردمان روستای مهران در شهرستان طالقان مراسم عزاداری عاشورا را در آخرین جمعه تیرماه برگزار می‌کنند.

پیچ‌های طالقان را باید پشت سر گذاشت تا به «مهران» رسید که یکی از آخرین روستاهای بخش بالا طالقان است که علم‌کوه آن را از گچسر و کلاردشت جدا می‌کند. نرسیده به ورودی روستا بقعه‌ای برای درویش عبدالمجید طالقانی ساخته شده که بر فراز تپه‌ای مشرف به روستا قرار دارد. او که از اهالی مهران بوده شاعر و خوشنویس قرن ۱۲ قمری است که خط نستعلیق را به صورت شکسته نوشت. آرامگاه اصلی‌ او در تخت فولاد اصفهان است.

کمی جلوتر خودروها پارک شده‌اند و سرنشینان پیاده به سمت روستا روانه‌اند. پارکینگی وجود ندارد و باید خودروها را خارج از روستا متوقف کرد. حدود ظهر است و تیغ آفتاب عمود شده، روستا شلوغ است و مردم سیاه پوشیده‌اند. صدای اذان از مسجد شنیده می‌شود و بعد از اذان نوبت به ناهار است. مهرانی‌ها مهربان و میهمان‌نوازند. بیشتر خانه‌های روستا نذری دارند و صاحبخانه اهالی و عابران پیاده را به داخل دعوت می‌کند تا با غذای نذری آنها سیر شوند، به‌ویژه اگر غریب باشی دعوت‌ها بیشتر و مصرانه‌تر می‌شود. نذری خورش قیمه است. می‌گویند چند خانه‌ای هم هستند که فسنجان می‌دهند. مردم نمازشان را می‌خوانند و برنامه‌هایشان را طوری تنظیم می‌کنند که ساعت دو بعد از ظهر در گورستان روستا جمع شوند تا تعزیه امام حسین‌(ع) ببینند.

خوابی که یک تعزیه شد

مراسم عزاداری آخرین جمعه تیرماه روستای مهران طالقان که به مراسم «عاشورای قدیم» مشهور است مهر ماه سال ۱۳۹۴ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید اما این مراسم از یک خواب ۱۵۰ساله نشات می‌گیرد. خوابی که «ملاعلی بابا مخلص مهرانی» دید که طی آن به او وحی شد روز عاشورا در تیرماه است. پس از آن شد که ملاعلی نسخه تعزیه‌ای را به صورت یک کتاب نوشت که هنوز هم موجود است و حالا نوه‌ها و نتیجه‌های او این مراسم تعزیه را از روی کتاب «تشبیه المصائب» اجرا می‌کنند و معتقدند یکی از اصیل‌ترین نسخه‌های تعزیه است که شکی در آن وجود ندارد. حاج محمد مهرانی بزرگ تعزیه مهران است. او امسال شصت و هفتمین سالی است که در نقش امام حسین(ع) تعزیه می‌خواند. جلوی خانه‌اش نشسته، کت و شلوار توسی با پیراهنی مشکی پوشیده و ریش و موهای پرپشت رنگ‌شده‌ای دارد. به‌جد معتقد است که امروز عاشوراست.

می‌گوید: «با کسی کاری ندارم هرآنچه جدم گفته اجرا می‌کنیم. امروز روز عاشوراست چون عاشورا تابستان و در هوای گرم بود. مردم مهران امروز را به‌عنوان عاشورا قبول دارند.» او از ۶ سالگی در تعزیه نقش حضرت سکینه را بازی می‌کرد اما برای نخستین‌بار وقتی ۱۸ ساله بود نقش امام‌حسین(ع) را خواند و هنوز هم در ۸۵ سالگی همین نقش را می‌خواند. حتی برای اجرای تعزیه او را به کشورهای خارجی همچون هلند دعوت کرده‌اند اما می‌گوید: «من تعزیه می‌خوانم تا ثواب کنم نه اینکه برای خارجی‌ها که حجاب را رعایت نمی‌کنند تعزیه بخوانم.»

میان حرف‌هایش همسرش می‌آید و تاکید می‌کند که یادت نرود ناهار بخوری. اما او بی‌اعتنا ادامه می‌دهد: «هرجا که مرا برای اجرای تعزیه دعوت کنند می‌روم. هرگز بی‌دعوت تعزیه نمی‌خوانم. الان سال‌هاست که عاشورای محرم برای اجرای تعزیه به کجور می‌روم.»

آخرین پنجشنبه تیر در روستای مهران روز تاسوعاست که تعزیه حضرت ابوالفضل(ع) خوانده می‌شود و آخرین جمعه تیر نیز که عاشوراست تعزیه حضرت امام حسین(ع). حاج محمد مهرانی که به او کربلایی محمد نیز می‌گویند تنها کسی است که می‌تواند دستخط پدربزرگش را که به شیوه قدیمی نوشته شده بخواند. قرار است این کتاب به‌زودی منتشر شود. همچنین تعزیه روستای مهران جزء معدود تعزیه‌های ایران است که در آن «زعفر جنی» نیز حضور دارد. همه نقش‌های این تعزیه را خانواده حاج محمد مهرانی برعهده دارند.

ما را لعنت می‌کنند

اگر از مردم بپرسید عاشورای اصلی هم تعزیه دارید، قاطعانه پاسخ می‌دهند بله دهم محرم هم تعزیه اجرا می‌کنیم. مردمان مهران آخرین جمعه تیر را عاشورا می‌پندارند. گرچه چندین سال پیش عاشورا را در روز هفتم تیر برگزار می‌کردند که به دلیل همپوشانی با ماه رمضان و بی‌خبری مردم درنهایت به یک تصمیم واحد رسیدند که آخرین جمعه تیر، عاشورا را برگزار کنند. سیاوش مهرانی پسر بزرگ حاج محمد بازنشسته آموزش و پرورش است و ۳۰ سالی می‌شود که «عمر بن سعد» می‌خواند.

او می‌گوید: «سال ۱۳۵۶ برادر بزرگم نظرعلی مهرانی که ۲۲ سالش بود در روستای پایین طالقان به نام زیدشت در روز تاسوعا تصادف می‌کند و از دنیا می‌رود و پدرم روز عاشورا همچنان نقش امام حسین(ع) را می‌خواند در حالی که فقط یک روز از خاکسپاری پسرش گذشته بود.»
سیاوش مهرانی از سختی‌های مخالف‌خوانی می‌گوید: «یک بار رفته بودیم کلاردشت من و برادرم که شمر است، مخالف می‌خواندیم یک حاجیه خانمی برای عصرانه ما را دعوت کرد ولی من و برادرم را راه نداد گفت شما امروز شمر بودید. یک بار هم در حصارک کرج تعزیه می‌خواندیم که پیرزنی جلوی مادرم مرا نفرین می‌کرد.»

برادر او جعفر مهرانی که نقش شمر را از سال 1367 اجرا می‌کند نیز می‌گوید: «مردم بارها مرا کتک زده‌اند. به خاطر عشق‌شان است. آنها مرا شمر می‌بینند به خاطر علاقه‌ای که به حضرت امام حسین(ع) دارند و از من به‌عنوان شمر متنفر می‌شوند. در تعزیه‌ای در آبعلی ابن‌ملجم می‌خواندم بعد از ضربت زدن حضرت علی(ع)، در مسیر که می‌رفتم ناگهان خانمی به سرم لنگه کفش زد.»

نذری و قربانی پابرجاست

عقربه‌های ساعت به دو نزدیک می‌شود. مردم آرام‌آرام وارد گورستان می‌شوند. عده‌ای اول به زیارت امامزاده میرجمشید می‌روند و بقیه روی موکت‌هایی که پهن شده زیر سایه درخت می‌نشینند. تعدادی صندلی پلاستیکی هم وجود دارد که ویژه سالمندان است. تعزیه در یک محوطه دایره‌ای شکل مسقف در وسط گورستان اجرا می‌شود.

کمی از دو گذشته که گروه تعزیه‌خوان وارد می‌شوند. امام حسین(ع) و حضرت زینب(س) و یاران‌شان. شمر و عمر بن سعد که وارد می‌شوند شور تماشاچیان با حضور آنها و صدای موسیقی ترومپت و جاز بیشتر می‌شود. پیرمردها و پیرزن‌ها بلندبلند گریه سر می‌دهند. عده‌ای نذری پخش می‌کنند. نذری زردآلوها و سیب‌هایی است که از درختان باغ کنده شده و در فرغون به عزاداران تعارف می‌شود. گوسفندانی نیز قربانی می‌شوند و نوزادان هرجور شده به نقش امام‌حسین(ع) می‌رسند. حاج‌محمد مهرانی که در نقش امام‌حسین(ع) حضور دارد آنها را به آغوش می‌کشد و تبرک می‌کند.تعزیه 6 ساعت بدون وقفه اجرا می‌شود و حول و حوش اذان مغرب به پایان می‌رسد. عزاداران با چشمان نمناک به خانه‌هایشان باز می‌گردند. برخی از روستاهای دیگر طالقان آمده‌اند.