دنیا مالی: مساله حریم پایتخت یک موضوع ملی است

احمد دنیا مالی در شرق نوشت: حریم پایتخت با وسعت تقریبی شش هزار کیلومترمربع پهنه‌ای است با هدف صیانت و تنفس گاهی برای تضمین زیست فراگیر در منطقه شهری تهران که مطابق طرح جامع شهر تهران و همچنین طرح جامع حریم تهران به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران رسیده است. موضوع حریم موضوع شهرداری یا استانداری نیست، بلکه وجود و حفظ ارزش‌های زیستی آن، اساس زندگی نسل کنونی و نسل‌های آینده است.

تهران به کمال ظرفیت خویش در این مدت رسیده و انتقال خواسته و ناخواسته بخشی از کاربری‌ها به پهنه حریم مسئله‌ای است که نمی‌تواند در غیاب مدیریت یکپارچه و سندی راهبردی عملی شود؛ سندی که تمامی ذی‌مدخلان باید روی آن به توافق رسیده باشند و مبنایی باشد برای فرانگری و دوری‌جستن از نگاه‌های تنگ بخشی‌نگری چراکه بخش مهمی از چالش‌های کنونی شهر تهران و حریم آن نتیجه اعمال رویکردهای بخشی در طول این ٥٠ سال اخیر بوده است و قطعا این نوع نگاه نمی‌تواند متضمن صیانت و توسعه فراگیر آن در ابعاد مختلف فضایی، زیرساختی، اجتماعی و اقتصادی باشد. حریم یک مسئله صرفا کالبدی نیست که بشود با یک طرح منطقه‌بندی کاربری اراضی و اعمال یک‌سری ضوابط و مقررات به کنترل آن پرداخت. حریم یک وجه اجتماعی و اقتصادی بزرگ یافته است. حریم تهران محل سکونت قریب به هفت ميلیون نفر جمعیت است.

کانون‌هایی که خاستگاه حاشیه‌ای داشته و به‌مرور در فضاهای به‌اصطلاح رسمی شهری ادغام شده‌اند، حریم پایتخت تاکنون محلی بوده برای دست‌اندازی زمین‌خواران و هجوم فقرا و حتی برخی از سازمان‌های رسمی در قالب تعاونی‌ها که بدون کمترین هماهنگی زمینه‌های تفرق فضایی-اجتماعی را در آن رقم زده‌اند و قطعا چنین نگاهی نمی‌تواند تداوم داشته باشد و اگر به فرض تداوم هم داشته باشد، در تضاد کامل با روند توسعه منطقه-شهری تهران و تخریب‌کننده بسترهای زیستی- تمدنی آن خواهد بود.

براساس مطالعات انجام‌شده، بیش از ٢٤ سازمان و نهاد به‌نوعی در پهنه حریم، سیاست‌گذاری می‌کنند و از طرفی براساس آینده‌نگری‌های جمعیتی، قریب به دو میلیون نفر دیگر به جمعیت این پهنه تا حدود سال ١٤٠٥ اضافه خواهد شد این در شرایطی است که هم‌اکنون پهنه حریم با انواع چالش‌ها مواجه است که به‌مراتب از مشکلات شهر تهران فراتر هستند. تعرض به اراضی با قابلیت‌های زیست‌محیطی، کوه‌خواری، تقلیل شأنیت فضاهای جنوبی، گسترش اسکان‌های غیررسمی، تصرف‌های عدوانی، صدور مجوزهای موردی از سوی سایر سازمان‌های اجرائی و سیاست‌گذار با نگاه جزیره‌ای، بخشی از این چالش‌هایی هستند که هرگز و یک لحظه نمی‌توان نسبت به روند آنها بی‌تفاوت ماند، در چنین شرایطی بوده و هست که «راهبرد صیانت و توسعه پایدار» باید در دستورکار نظام سیاست‌گذاری کلان ملی و همچنین مدیریت‌های مناطق کلان‌شهری به‌ویژه تهران قرار گیرد و تلاش کند با تعریف انواع طرح‌های مطالعاتی و برگزاری همایش‌ها و نشست‌های متعدد به بیان برخی واقعیات حریم پیراشهری مناطق کلان‌شهری کشور و تهران بپردازد تا شاید قدمی باشد در نزدیک‌ترکردن دیدگاه‌های مختلف و برانگیختن حساسیت مردم، سازمان‌ها و حریم‌نشینان نسبت به ضرورت تغییر رویکرد نسبت به نحوه مدیریت و اقدامات مداخله‌ای در حریم. همچنان‌که اشاره شد، مسئله حریم نه موضوع و مسئله پایتخت، بلکه موضوع و مسئله ملی و همچنین مسئله تمام کلان‌شهرهای کشور است و شاید بتوان گفت از حدود دو دهه پیش ضرورت داشته در سطح ملی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران چارچوب و سیاست‌های کلی را دراین‌خصوص تدوین و ابلاغ کند البته سیاست‌هایی که بیشتر از اینکه ناظر بر ابعاد کالبدی باشد ناظر بر یک رویکرد فرانگر بوده و بتواند زمینه‌ساز یکپارچگی در همه زمینه‌ها باشد و امید می‌رود برون‌داد مطالعات و اقداماتی که به استناد قانون برنامه‌های پنجم و ششم صورت خواهد گرفت، پشتوانه‌های قوی برای تحقق توسعه پایدار حریم مناطق کلان‌شهری کشور و تهران فراهم کند.

درهمین‌راستا انتظار می‌رود سازمان‌های ذی‌مدخل با عمل به مفاد قانونی مشخص‌شده در قانون برنامه‌های پنجم و ششم و تدوین آیین‌نامه‌های مربوطه بتوانند دراین‌راستا موفق عمل کنند و البته از شوراها نیز انتظار می‌رود به ارتقای بصیرت و دانش لازم درخصوص اندیشه‌ها و ابزارهای برنامه‌ریزی و مدیریت حریم کمک کنند. مطالعات ما نشان می‌دهد چهار ماده قانونی مشخص‌شده در لایحه مدیریت شهری برای حل مسائل حریم مناطق کلان‌شهری کفایت نمی‌کند ولی بااین‌حال تا حدودی می‌تواند به رفع برخی ناسازگاري‌های بین‌سازمانی کمک کند و قطعا ضرورت دارد زمینه‌های قانونی لازم برای شکل‌گیری یکپارچگی نهادی- مدیریتی فراهم شود چراکه فقط در صورت وجود بسترهای قانونی، نهادی و مدیریتی هماهنگ‌ساز است که صیانت و توسعه پایدار شهری و پیراشهری مناطق کلان‌شهری کشور به‌عنوان یک حلقه مفقوده در نظام مدیریت شهری و منطقه‌ای محقق خواهد شد، ان‌شاءالله.