سالگرد کشف قدیمی ترین کامپیوتر جهان

وب سایت کلیک: یکی از معماهای قدیمی، ابزاری باستانی به نام دستگاه انتیکیترا است که تصور می‌شود اولین کامپیوتر جهان باشد. در سالگرد کشف این شی بیشتر در مورد آن بدانید.

دقیقا ۱۱۵ سال پیش غواصانی که به دنبال اسفنج بودند، تکه ای از یک کشتی ۲۰۰۰ ساله را در جزیره یونانی انتیکیترا کشف کردند. در میان گنجینه ای از جمله گلدان ها و ظروف زیبا، جواهرات و یک مجسمه برنزی از یک فیلسوف، یک شی عجیب نیز وجود داشت: یک سری چرخ دنده برنجی و شماره گیر کار گذاشته شده در یک جعبه به اندازه ساعت دیواری. باستان شناسان در مورد مکانیسم دستگاه انتیکیترا تردید داشتند. این فناوری باستانی یونانی مسلما اولین کامپیوتر جهان است به همین دلیل لوگوی امروز گوگل نیز به تصویر این شی تغییر یافته است.

مکانیسم انتیکیترا چیست؟

در اولین نگاه این قطعه ی برنجی ممکن است شبیه یک شی بنجل داخل انباری به نظر برسد. آنچه باقیمانده است مجموعه ای از چرخ دنده های برنجی زنگ شده داخل یک جعبه چوبی پوسیده است. اما اگر به مکانیسم آن نگاهی بیندازید دست کم دو جین چرخ دنده خواهید دید که مرتب در بالای یکدیگر چیده شده و با دقتی مانند یک ساعت سوئیسی اندازه گیری شده اند. باستان شناسان این سطح از فناوری را معمولا به قرن ۱۶ نسبت می‌دهند.

معما اینجاست: از این اختراع برای چه کاری استفاده شده است؟

آیا این وسیله اولین کامپیوتر مکانیکی جهان است؟

برای باستان شناسان در ابتدا این‌طور به نظر می‌رسید که این وسیله نوعی ساعت، تقویم و یا ابزار محاسباتی است. اما نمی‌دانستند دقیقا به چه کار می آید. به مدت چندین دهه این بحث همچنان بی‌نتیجه بود: آیا ابزار انتیکیترا مدل اسباب‌بازی سیارات بود؟ یا شاید یک اسطرلاب بوده است؟

در ۱۹۵۹ مورخ دانشگاه پرینستون، دِرک . جی دو سولا پرایس، علمی ترین تحلیل این اختراع را ارائه داد. پس از یک مطالعه دقیق چرخ دنده ها، وی نتیجه گیری کرد که این مکانیسم برای پیش بینی موقعیت سیارات و ستارگان در آسمان بسته به تقویم ماه بوده است. یک چرخ دنده اصلی آن را به تقویم سال تغییر خواهد داد، و چند چرخ دنده کوچک‌تر حرکات سیارات، خورشید و ماه را نشان می‌دهند.

به‌این‌ترتیب می‌توانید چرخ دنده اصلی را روی تقویم روز تنظیم کرده و مکان تقریبی اجرام سماوی را در آسمان پیدا کنید. پرایس اظهار داشت که این نوعی کامپیوتر است: «مکانیسم آن شبیه یک ساعت نجومی است…یا شبیه یک کامپیوتر آنالوگ مدرن که از اجزای مکانیکی برای محاسبات خسته کننده استفاده می‌کند.»

این وسیله، کامپیوتری بوده است که شما به‌عنوان کاربر می‌توانستید چند متغیر ساده در آن وارد کرده و به شما محاسباتی را ارائه دهد. امروزه برنامه های کامپیوتری به مدهای دیجیتالی نوشته می‌شوند. این ساعت باستانی کدهای خود را در نسبت‌های ریاضیاتی روی چرخ دنده ها نوشته است. تنها کاری که کاربر باید انجام دهد، وارد کردن تاریخ اصلی روی چرخ دنده است و با چرخش چرخ دهنده‌های بعدی، چیزهایی مانند زاویه عبور خورشید از آسمان را محاسبه خواهد کرد.(ماشین حساب های مکانیکی که برای نسبت بندی دنده‌ها استفاده می‌شد تا ۱۶۰۰ به اروپا نرسیده بود.)

پس از محاسبات پرایس، اشعه ایکس و فناوری نقشه برداری سه بعدی به دانشمندان این امکان را داد تا نگاه بهتری به این مکانیسم انداخته و جزییات بیشتری کشف کنند. در سال ۲۰۰۰ محققین دستورالعملی را پیدا کردند که برخی اجزای مکانیسم را توضیح می‌داد که تاکنون مشاهده نشده بود. این دستورالعمل که با حروف ریزی به زبان یونان باستان نوشته شده بود، به آن‌ها کمک کرد این معما را حل کرده و نحوه عمل آن را بفهمند.

این مکانیسم حیرت‌انگیز چندین صفحه مدرج داشت که هرکدام مربوط به یک کارکرد بوده و حرکات خورشید، ماه و ستارگان و سیارات را اندازه گیری می‌کردند اما همه آن‌ها بر اساس یک محور اصلی عمل می‌کردند:

• سنگ یا شیشه کوچک کروی که در روی ماشین حرکت خواهد کرد، سیر عطارد، زهره، مریخ، زحل و مشتری را در آسمان شب نشان می‌دهد.
• موقعیت ماه و خورشید، نسبت به ۱۲ برج زودیاک.
• یک شاخص پیش بینی دیگر گرفتگی خورشید و ماه و پیش بینی عجیب در مورد رنگ آن‌ها(محققین حدس می‌زنند رنگ های مختلف گرفتگی برای یمن های مختلف در فال در نظر گرفته می‌شد.)
• یک تقویم خورشیدی که ۳۶۵ روز یک سال را نمایش می‌دهد.
• یک تقویم قمری که چرخه ۱۹ ساله ماه را نشان می‌دهد.
• یک توپ کوچک مروارید شکل برای نشان دادن فاز های ماه.
• و یک صفحه دیگر برای محاسبه رویدادهای ورزشی منظم در جزایر یونان، مانند المپیک.

در سال ۲۰۰۶ نیز مجله نیچر یک طرح از مکانیک این دستگاه و چرخ دنده هایش منتشر کرد:


البته محققین هنوز کاملا مطمئن نیستند که چه کسی از آن استفاده میکرده است. آیا دانشمندان آن را برای محاسبات خودشان ساخته اند؟ یا یک ابزار آموزشی بوده است؟ آیا این تنها نسخه از آن بوده است؟ یا دستگاه های مشابهی نیز بوده که هنوز کشف نشده اند؟

مونتاژ آن نیز یک راز دیگر است. چگونه یونانیان باستان توانسته اند چنین کار برجسته ای را در آن زمان انجام دهند؟