جنبش دانشجويی؛ از تسخير سفارت تا رخوت

اشغال سفارت، نخستين كنش دانشجويي

انقلاب فرهنگي، تشكيل انجمن‌هاي اسلامي

هنوز غائله تسخير سفارت امريكا پايان نيافته بود كه امام خميني در پيامي نوروزي به تغيير فضاي دانشگاه‌ها اشاره كرد. امام خميني در فروردين ٥٩ در بخشي از پيام نوروزي بيان كردند كه دانشگاه‌هاي سراسر ايران بايد پيام انقلاب اسلامي را بشنوند و اساتيدي كه در ارتباط با شرق و غرب هستند، تصفيه شوند. دوم ارديبهشت سال ٥٩ ابوالحسن بني‌صدر، رييس‌جمهوري وقت با حضور در دانشگاه تهران رسما تعطيلي دانشگاه‌ها را اعلام كرد. دانشگاه‌هايي كه به دليل حضور طيف‌ها و گروه‌هاي مختلف سياسي از سوي انقلاب نوپاي جمهوري اسلامي قابل كنترل نبود.

از همين‌رو براي اسلامي و انقلابي كردن فضاي دانشگاه‌ها مركز ثقل جنبش دانشجويي تعطيل شد؛ تعطيلي تا سال ٦٢ ادامه يافت و با عنوان انقلاب فرهنگي از آن ياد مي‌كنند. پس از آن با آغاز جنگ تحميلي تقريبا تمام تمايل و توان اقشار مختلف از جمله دانشجويان در دفاع خلاصه مي‌شد. با اين حال سياست از زندگي روزمره دانشجويي جدايي‌پذير نبود. در دوران جنگ با وجود اينكه چندان خط ‌كشي‌هاي سياسي به صورت امروز بروز و ظهور نداشت با اين حال جريان اداره كشور چپ و راست سياسي- اقتصادي كم‌كم نشو و نما مي‌يافت. اين وضعيت تا انتخابات مجلس سوم ادامه يافت و در جريان اين انتخابات بود كه آشكارا دو جريان موجود پس از انقلاب رو‌در‌روي هم قرار گرفتند.

خرداد ٧٦، عصر سهل و ممتنع

سال ٧٥ اوج شكوفايي دوباره جنبش دانشجويي با محوريت تحكيم وحدت بود. آنها تمايل داشتند تا در موسم انتخابات هفتمين دوره رياست‌جمهوري نقش موثري ايفا كنند. از همين روي كانديداي چپ‌گراي نزديك به خود را ميرحسين موسوي مي‌دانستند. با اين حال از رايزني با موسوي جواب مطلوب نگرفتند. انتخاب دوم سيد‌محمد خاتمي عضو ارشد مجمع روحانيون مبارز بود. اين‌بار رايزني‌ها نتيجه بخش بود. خاتمي پذيرفت و در بهمن ٧٥ كانديداتوري خود را در دفتر تحكيم وحدت اعلام كرد و اسفند همان سال نخستين سخنراني انتخاباتي‌اش در دانشگاه صنعتي شريف برگزار شد. در نهايت سوم خرداد ٧٦ سيد‌محمد خاتمي پرچم‌دار اصلاحات با ٢٠ ميليون راي به رياست‌جمهوري رسيد. جنبش دانشجويي با روي كار آمدن خاتمي حيات دوباره يافت. آزادي در راستاي توسعه سياسي نقطه اتكاي خاتمي در رسيدن به پيروزي بود كه با استقبال دانشجويان مواجه شد.

آنچه يك سال بعد در دانشگاه تهران و در مراسم بزرگداشت دوم خرداد بر آن تاكيد داشت آزادي بود. او معتقد بود هرگاه عدالت يا توسعه مقابل آزادي قرار گرفته لطمه خورده است و مي‌گفت «مي‌توان جلوي ابراز انديشه را گرفت ولي انديشه را نمي‌توان از بين برد...» از همين روي تا دو سال ابتداي حضور خاتمي بر راس قوه مجريه حال و هواي دانشگاه شكل ديگري داشت. دانشجويان به خصوص طيف مدرن‌تر برنامه‌هاي خود را در دانشگا‌ه‌ها برگزار مي‌كردند، فضاي دانشگاه شايد هم‌پاي زمان انقلاب، سياسي شده بود، گوشه و كنار هر دانشگاهي سخنرانان سياسي در تالارهاي سخنراني بودند. همه جا صحبت از آزادي بود. آزادي بيان و عقب‌تر راندن خطوط قرمز انتزاعي كه در تضاد با اين مفهوم در سال‌هاي پس از انقلاب شكل گرفته‌ بود. اما تجربه فضاي باز براي جنبش دانشجويي با ماهيت اعتراضي دو سال بعد با توقفي ناگهاني مواجه شد و نفس‌هايش به شماره افتاد. ١٨ تير ٧٨ بحران سختي بود كه به وضوح فعاليت جنبش دانشجويي بي‌محابا را متوقف و دز محافظه‌كاري تحميلي را در جنبش دانشجويي بيشتر كرد. اعتراض، بخش جدايي‌ناپذير جنبش دانشجويي در دهه ٧٠ بود.

تجمعات اعتراضي گرچه در دوران اصلاحات هم بي‌سابقه نبود اما ١٨ تير ٧٨ و واكنش برخي نهادهاي نظامي به اين اعتراض كم‌سابقه بود. تجمع دانشجويان دانشگاه تهران در اعتراض به توقيف روزنامه سلام و تصويب قانون جديد مطبوعات در ١٨ تير ٧٨ به حمله به كوي دانشگاه انجاميد. در جريان اين حادثه دانشجو كشته و چند صد نفر از آنها بازداشت و تحت بازجويي قرار گرفتند. ماجراي ١٨ تير تا چند روز ادامه داشت و شايد بتوان آن را بزرگ‌ترين چالش جنبش دانشجويي پس از انقلاب نام نهاد. حوادث ١٨ تير نه تنها محدود شدن فعاليت‌هاي دانشجويي بطور عام را در پي داشت، كه به صورت خاص بر فعاليت تحكيم وحدت به عنوان موثرترين تشكيلات دانشجويي آن زمان هم تاثيرگذار بود. اختلافات آغاز شده بود تا تحكيم از وحدت بيفتد. گروهي به نقد حاكميت باور نداشتند و گروهي ديگر اين خط قرمز را انتزاعي مي‌دانستند. گرچه انتخابات سال ٧٨ براي تشكيل مجلس ششم هم در اين انشعاب بي‌تاثير نبود. نخستين نشست انتخاباتي تحكيم مهر ٧٨ برگزار شد. دو طيف تحكيم، ليست‌هاي انتخاباتي مجزا از هم داشتند. اتفاقي كه جوي متشنج ايجاد كرد. نشست‌هاي دفتر تحكيم يكي پس از ديگري به تشنج كشيده و بعضا بدون نتيجه ختم مي‌شد. نشست ٢ شهريور سال ٨٠ خرم‌آباد جنجالي‌ترين جلسه تحكيم بود. جلسه‌اي كه طيف چپ و مدرن سروش و كديور را دعوت كردند و طيف راست و سنتي‌تر خواستار مناظره ميان سروش و مصباح بودند كه محقق نشد. در نهايت انصار حزب‌الله اين شهر به جلسه تحكيم حمله كرد. اختلافات و انشعاب در دفتر تحكيم وحدت بدنه اين تشكيلات را هر روز نحيف‌تر مي‌كرد. در نهايت سال ٨٢ دانش‌آموختگان دفتر تحكيم وحدت معروف به طيف علامه تشكيلاتي جديد با عنوان «ادوار تحكيم وحدت» تشكيل دادند تا هم اين طيف و هم نيروهاي جديد به آن بپيوندند. موضع آنها در انتخابات سال ٨٤ تحريم بود اما در مرحله دوم از هاشمي‌رفسنجاني حمايت كردند.

دوران رخوت تحميلي

پس از اتمام دولت اصلاحات و روي كار آمدن دولت محمود احمدي‌نژاد فصل رخوت جنبش دانشجويي آغاز شد. ماجراي ١٨ تير و برگزاري سالگردهاي اين حادثه از سوي دانشجويان كه با برخوردهاي قهري رو به رو مي‌شد، فشارها بر جنبش دانشجويي را افزايش داده بود. روي كار آمدن دولت اصولگراي محمود احمدي‌نژاد هم ضربه كاري ديگري بود بر پيكر نحيف جنبش دانشجويي و آغاز دوران رخوت تحميلي. طرح دانشجويان ستاره‌دار و بازنشستگي‌هاي اجباري از ايده‌هاي مسوولان مرتبط با دانشگاه‌ها در دوران احمدي‌نژاد بود. دوران تصفيه حساب سياسي در دانشگاه‌ها. دانشجويان مدام در رفت‌و‌آمد به كميته‌هاي انضباطي بودند و احكام سنگيني براي آنها صادر مي‌شد. نشريات دانشجويي يكي پس از ديگري تعليق يا توقيف مي‌شد و اين روند تا سال ٨٧ هر روز بيشتر شدت گرفت. تيغ تند توقيف و تعليق به دفتر تحكيم وحدت هم رسيد و در نهايت دفتر تحكيمي‌ها در سال ٨٧ پلمب شد. همزمان با محدوديت براي تشكل‌هاي اصلاح‌طلب فصل پر و بال گرفتن تشكل‌هاي اصولگراي همسو و دولتي آغاز شد.

همين شد كه دانشجويي در ١٦ آذر سال ٩٥ به كنايه به روحاني گفت «مي‌گويند رفع حصر در اختيار شما نيست. امنيت دانشگاه كه در اختيار شماست؛ ديگران مانع از سخنراني‌ها مي‌شوند و براي دانشجويان پرونده‌سازي كرده و آنها را احضار مي‌كنند.»با وجود آزادي‌هاي نيم‌بند دانشجويي با اين حال به نظر مي‌رسد كه دانشجويان نيز خودخواسته دچار رخوتي سياسي شده‌اند چرا كه هزينه فعاليت دانشجويي پس از حوادث ٨٨ آنقدر بالا رفته است كه آنها براي هر كاري اندكي محافظه‌‌كارانه رفتار كنند. اتفاقي كه در دولت دوم حسن روحاني هم تكرار شده و شايد از همين رو او تهران را براي سخنراني ١٦ آذر انتخاب نكرده است.