مسجد جامعی: پا بر گلوی شهر نگذارید

احمد مسجدجامعي . عضو شوراي شهر در روزنامه شرق نوشت: چندي قبل که نمايندگي يک خودروساز خارجي، براي گسترش ديد فروشگاه مرکزي خود در خيابان ولي‌عصر تهران تعدادي از درختان اين خيابان را به بهانه هرس قلع و قمع کرد و آه از نهاد شهروندان برآورد، کسي گمان نمي‌کرد برخورد جدي و قاطعي با اين دست‌درازي بشود؛ چرا؟

به‌ دليل‌هاي بسيار و يکي از اين دليل‌ها اينکه عملکرد مديريت شهري عملا شهر تهران را به کارگاه و فروشگاهي بزرگ براي برندهاي خارجي تبديل کرد و عموم نقاط مرغوب شهر را در اختيار مجتمع‌هاي تجاري، مال‌ها، بانک‌ها و نمايندگي‌هاي کالاهاي مختلف تجاري قرار داد و ترافيک و مشکلات جاي ماشين‌ها و دشواري رفت‌وآمد در خيابان‌ها و آلودگي صوتي و غير آن را به شهروندان تحميل کرد و چنان احداث مجموعه‌هاي فروشگاهي و در‌اختيار‌نهادن امکانات تبليغي براي اين کار شدت گرفته بود که بسياري گمان مي‌کردند شهر در معاهده‌اي پنهاني واگذار شده و صاحبان اصلي شهر، صاحبان برندها و ثروت‌ها و نه کارآفرينان ارجمند هستند؛ اما برخورد قاطع شهرداري و به‌ويژه دادستاني نشان داد دوران اهمال و از‌کنارگذشتن و کنارآمدن فعلا تمام شده و شهر به شهروندان تعلق دارد نه به آنان که به قدرت اقتصادي متکي هستند. شرکت یادشده نيز به نشاندن دو برابر تعداد درخت‌های قطع‌شده و نيز به چهار ميليارد تومان جريمه محکوم شد؛ اما اکنون نوبت به سؤال جدي‌تري مي‌رسد؛ آيا چنين جريمه‌اي براي شرکتي با سرمايه‌اي هنگفت و درآمدي بالا هيچ اثر بازدارنده‌اي دارد؟

جريمه بايد از سويي بازدارنده و از سويي با جرم نسبتي عقلاني داشته باشد. تهران شهري است که هر روز با آلودگي هوا دست‌وپنجه نرم مي‌کند. تهران امروز ديگر شهري با فضاي مشجر و سبز انبوه و اکسيژن بسيار نيست و جاي باغ‌هاي پيشين را برج‌هاي بي‌قاعده و به‌دور از منطق برنامه‌ريزي و شهرسازي گرفته است. آيا ازميان‌رفتن درختان، اثر عمده‌اي بر سلامتي شهروندان نمي‌گذارد؟ صحبت هم از نهال‌هاي پارساله نيست، صحبت از چنارهاي ٧٠، ٨٠ ساله‌ زيبا و پرخاطره خيابان ولي‌عصر است. زماني که بوذرجمهري بر مسند رياست بلديه تکيه داشت، درختان چنار اين خيابان با نظارت يکي از برجسته‌ترين مهندس‌هاي کشاورزي، مرحوم کريم ساعي کاشته شد. اکنون بوستاني به نام ساعي در خيابان ولي‌عصر به يادگار مانده است که در آن زمان به جنگل ساعي مشهور بوده و در کنار آن روستاي يوسف‌آباد قرار داشت.

خانه مسکوني ساعي در جنوب اين بوستان جاي دارد و پيش‌ترها در اختيار کتابخانه مرکز گفت‌وگوي تمدن‌ها بود و اينک وابسته به فرهنگستان هنر جمهوري اسلامي ايران است. در تهران‌گردي منطقه پنج، آقاي عشوري از ميراب‌هاي قديمي محله کن مي‌گفت اصل اين چنارها از باغ‌هاي کن تهيه مي‌شد و واسط اين کار يکي از اهالي بود که از باغداران اين منطقه به جمع‌آوري درختان مي‌پرداخت و آنها را با چهارپايان به تهران مي‌رساند. خيابان ولي‌عصر از کاخ مرمر آغاز مي‌شد و تا کاخ سعدآباد ادامه داشت. پس از احداث ايستگاه راه‌آهن تهران، اين خيابان از جنوب ادامه يافت و به اين ترتيب بزرگ‌ترين خيابان خاورميانه در تهران شکل گرفت. به‌هرحال گيرم دو برابر تعداد آن درختان تناور، نهال نوپا بنشانند؛ اين از منظري نمادين البته خوب است، اما از جنبه کارکردي اثر چنداني ندارد.

اينجاست که قاطعيت شهرداري و دادستاني محدود به حدود قانون شده است و بازنگري قوانين و اصلاح قواعد و احکام مي‌تواند آينده‌اي روشن‌تر را نويد بدهد. کميسيون سلامت و محيط زيست در دوره چهارم؛ سندي را تهيه و ارائه كرد که بيشتر به‌دليل آنکه از پشتيباني لازم شهرداري وقت برخوردار نبود رأي نيز نياورد. جريمه چنين جرمي بايد از بيخ و بن موضوعي باشد که با پول قابل بازگشت و خريد نباشد. آيا با جريمه اندک چهار ميليارد تومان و غرس چند نهال براي چنين شرکتي، ماجرا پايان‌يافته خواهد بود؟ قانون و اجراي آن بايد به‌گونه‌اي باشد که پا را بر ناي شرکتي بگذارد که پا را بر ناي شهر ما گذاشته است. اگر منظور گسترش منظر بوده، بايد به قانوني مجهز شويم که چنين متخلفي را به‌ ازدست‌دادن منظر فروشگاهي خود محکوم کند؛ چيزي که با پول و مذاکره قابل خريد نباشد.

اما تا رسيدن به چنين مجوزي و براي آنکه گمان نکنيم هرچه بود گذشت، مي‌توان ميزان مسئوليت‌پذيري اين شرکت را با فراخواندن آن به جبران فراتر از محکوميت قانوني سنجيد. شرکت‌هايي که پا بر مجراي تنفس شهر گذاشته‌‌اند، حاضر هستند براي نشان‌دادن ميزان پشيماني خود خدمات عمومي‌اي به شهروندان تهراني ارائه دهند؟ برای مثال با سرمايه‌هاي هنگفت خود، بوستاني بزرگ در شهر تهران بسازند و تجهيز کنند؟ مشکل سرمايه‌گذاري داخلي و خارجي نيست، بلکه رعايت حقوق شهر و شهروندان است. پاسخ نشان‌دهنده ميزان صداقت مسئولان اين شرکت‌ها خواهد بود، اين محکمه‌اي منصفانه است، چون داورانش تک‌تک شهروندان هستند.