نگاهی به ساختارهای نظارتی در صدا و سیما

سیدمحمدرضا متقی در روزنامه وقایع اتفاقیه نوشت: هرازچندگاهی شاهد پخش برنامه‌هایی از صداوسیما هستیم که موجب اعتراضات مردم و حتی جریحه‌دار شدن احساسات عمومی می‌شود. در برنامه‌های زنده مقوله متفاوتی وجود دارد و واقعا کنترل آن کار سختی به نظر می‌رسد، اما باید پرسید با وجود دستگاه‌های نظارتی متعدد چگونه حتی اشتباهات بنیادین در برنامه‌های ضبط شده وجود دارد؟

ساختار نظارتی در صداوسیمای جمهوری‌اسلامی ایران، بسیار پیچیده و چندلایه است؛ چه مجموعه نظارت‌های درونی و چه نظارت‌های بیرونی. به صورتی که در ابتدای ورود تصور می‌شود هیچ مویی لای درز کار نرود، اما در کمال ناباوری، گاهی اوقات اتفاقاتی می‌افتد که تصورش هم سخت به نظر می‌رسد.

صدا و سیما و نظارت درونی

پس از عبور از لایه قانونی و ورود به ساختار نکته جالبی قابل دریافت است و آن اینکه بسیاری از ایده‌ها کاملا وابسته به تهیه‌کننده امکان پخش یا عدم پخش می‌یابد. تاثیر مستقیم این مسئله زمانی مکشوف می‌شود که می‌بینیم برخی از جملات، عبارات و رفتار‌ها در برنامه‌هایی مانند دورهمی، خندوانه و... قابل پخش است، اما ایده‌های مهم و تاثیرگذاری که حساسیت خاصی بر آن نیست رد می‌شود. یکی از دست‌اندرکاران تولید سیما که نخواست نامش فاش شود در گفت‌وگو با «وقایع‌اتفاقیه» در‌این‌زمینه گفت: «تهیه‌کنندگان صداوسیما که می‌توانند برنامه‌های جدی این شبکه‌ها را در اختیار بگیرند اصولا باید روابط ویژه‌ای با برخی مدیران و چهره‌های خاص داشته باشند.

همین مسئله حتی روسای شبکه‌ها در مدیریت زیرمجموعه خود را ناتوان می‌کند. فارغ از مقوله حجاب که قوانین شرع را در بر می‌گیرد و به صورت دقیق درباره آن سخن گفته شده است، می‌توان به جرات گفت در صداوسیما هیچ منشور یا آیین‌نامه مشخصی درباره ممیزی‌های پخش وجود ندارد و همین مسئله فضا را کاملا قائم به شخص می‌کند و هر شبکه را از شبکه دیگر در خطوط قرمز متمایز می‌سازد. از جانبی دیگر شاهد آن هستیم که هرقدر برنامه‌ای در صداوسیما پول‌زاتر باشد امکان کاهش ممیزی‌های آن بیشتر است. به این معنا که اگر اسپانسر صفر تا ۱۰۰برنامه بیرونی باشد و بتواند تبلیغات بیشتری را جذب کند در نهایت ممیزی‌های کمتری نیز خواهد داشت.» او در ادامه تاکید کرد: «در صداوسیما واحدی با عنوان واحد پخش وجود دارد که افراد شاخصی در سال‌های گذشته مانند حسین پاکدل نیز ریاست آن را بر عهده داشته‌اند. این واحد، نظارت نهایی را بر تولیدات صداوسیما انجام می‌دهد و پس از تایید این نهاد تصاویر روی آنتن می‌روند. در گذشته ساختار سفت و سخت همه دست‌اندرکاران تولید را برابر ارزیابی می‌کرد اما امروز تهیه‌کنندگانی که قدرت‌شان از نهاد‌های نظارتی صداوسیما بیشتر است با تکیه بر آن نهاد‌ها عملا می‌توانند نهاد‌های نظارتی را هم دور بزنند.

حتی کار از این حد هم بیشتر پیش رفته است. این تهیه‌کنندگان حتی در برخی موارد می‌توانند بخش بازرگانی را اصطلاحا دور بزنند و خودشان مستقیم و بی‌واسطه بحث‌های مالی جانبی پروژه را نیز پیش ببرند.» او در بخش دیگری از این گفت‌وگو تاکید کرد: «داستان برنامه‌های زنده هم که پیچیده‌تر از این موارد است. عملا به‌جز تعدادی محدود تهیه‌کننده خاص هیچ‌کس نمی‌تواند برنامه زنده آنتن صداوسیما را در اختیار بگیرد. این حساسیت به حدی است که حتی میهمانان برنامه زنده گزینش سفت و سختی دارند و پیش از آمدن در تصویر باید پرونده‌شان تایید شود.»

صدا و سیما و نظارت بیرونی

در ابتدا صداوسیما زیر نظر شورایی به نام شورای سرپرستی صداوسیما اداره می‌شد. پیش از اصلاح قانون اساسی در اصل ۱۷۵ آمده بود: «در رسانه‌‏های گروهی (رادیو و تلویزیون)، آزادی انتشارات و تبلیغات طبق موازین اسلامی باید تامین شود. این رسانه‌‏ها زیر نظر مشترک قوای سه‌گانه قضاییه (شورای‌عالی قضایی)، مقننه و مجریه اداره خواهد شد. ترتیب آن را قانون معین می‌کند.» پس از اصلاحیه قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ اصل ۱۷۵ به این صورت تغییر کرد و شورای سرپرستی منحل و شورای نظارت به جای آن تشکیل شد: «در صدا و سیمای جمهوری‌اسلامی ایران، آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور باید تامین شود.

نصب و عزل رییس سازمان صدا و سیمای جمهوری‌اسلامی ایران با مقام رهبری است و شورایی مرکب از نمایندگان رییس‌جمهور، رییس قوه‌قضاییه و مجلس شورای اسلامی (هر کدام دو نفر) نظارت بر این سازمان خواهند داشت. خط مشی و ترتیب اداره سازمان و نظارت بر آن را قانون معین می‌کند.» شورای نظارت بر سازمان صدا و سیمای جمهوری‌اسلامی ایران که بر‌اساس اصل ۱۷۵ قانون اساسی جمهوری‌اسلامی ایران تشکیل شده‌، نهادی برای نظارت بر صداوسیماست. این شورا به‌عنوان بازوی نظارتی، مسئول ارائه مستقیم گزارش‌ها و ارزیابی‌های قوای سه‌گانه نظام از عملکرد رسانه ملی به رهبر معظم جمهوری‌اسلامی است. این شورا از ۶ عضو (دو نفر به انتخاب رییس‌جمهور ایران، دو نفر به انتخاب رییس قوه قضاییه و دو نفر به انتخاب مجلس شورای اسلامی) تشکیل می‌شود.

اعضای فعلی این شورا غلامحسین محسنی‌اژه‌ای و محمدجواد لاریجانی از طرف قوه قضاییه، علی جنتی و حسام‌الدین آشنا از طرف قوه مجریه و سید احسان قاضی‌زاده هاشمی و غلامرضا کاتب به انتخاب قوه مقننه هستند و ریاست آن بر عهده غلامحسین محسنی اژه‌ای است. اما به‌واسطه آنکه این شورا توانایی صدور دستور مستقیم و لازم‌الاجرا به مدیران این غول رسانه‌را ندارد، نظارت موجود را صرفا تبدیل به نظارتی استطلاعی کرده است. حال با این توضیحات شاید راحت‌تر بتوان دریافت چرا وضعیت صدا و سیمای ما به این شکل است.