دو تصویر تأمل برانگیز از چرایی خشکسالی در ایران

تابناک: به فاصله کمتر از یک ماه تا پایان سال و در حالی که آخرین امید‌ها به بارش باران و برف و پر شدن ذخایر مورد نیاز آبی کشور رو به کمرنگ شدن است و نگرانی‌ها در خصوص شدت گرفتن خشکسالی در سال آینده رو به افزایش نهاده، یادآوری برخی اشکالات خالی از لطف نیست.

اشکالاتی از قبیل بی توجهی به الگوی کشت و بهره برداری پایدار از منابع آب و روی آوردن به طرح‌ها و ایده‌هایی که کاهش مصرف آب را به دنبال دارد. نوعی بازگشت به ساختاری که از دیرباز در سرزمین گرم و خشک ایران به کار گرفته می‌شده تا مبادا منابع آب اندکی اتلاف شود؛ ساختاری که قنات از جمله دستاورد‌های آن بوده است.

فرهنگی که مدت هاست تغییر کرده و جایش را به رفتار‌هایی داده که نتیجه آنها، بی توجهی به کمبود منابع آب است. منابعی بسیار ارزشمند که به کمترین میزان خود در همه ادوار رسیده و موجب شده اند طرح‌هایی مانند انتقال آب بین حوضه ای، برداشت آب‌های ژرف و یا امثال انتقال آب از خلیج فارس و دریای خزر به داخل کشور در دستور کار قرار گیرند.

طرح‌هایی برای تأمین آب مورد نیاز مردم که بسیاری شان با حاشیه‌ها و تنش آفرینی‌هایی همراه هستند، ولی به زعم برخی مسئولان گریزی از اجرایشان نیست، وگرنه ممکن است زندگی برای شماری از هموطنانمان غیر ممکن شود. توجیهی که نمی‌شود آن را زیر سؤال برد، مگر آنکه بدانیم مقصد آب‌های انتقالی تأمین آب مورد نیاز کشاورزی و صنعت است.

بخشی که مصرف کننده بالغ بر ۹۰ درصد (و به روایاتی، حدود ۹۵ درصد) منابع آبی کشورمان است و همه کارشناسان متفق القول بر این عقیده‌اند که اندک بهینه‌سازی در آن، برای عبور کشورمان از خشکسالی کافی است، ولی همچنان به شیوه سنتی و از آن مهم تر، به صورت بخشی اداره می‌شود.

به تصویر فوق دقت کنید؛ تصویری که از برداشت هندوانه در جاسک در روز‌های ابتدای بهمن ماه امسال (کمتر از یک ماه پیش) منتشر کرده است؛ محصولی دلپذیر و دلچسب که البته می‌دانیم یکی از معایب کشت آن، مصرف بسیار بالای آب است. مقادیر بسیاری از آب که برای تولید هندوانه مورد نیاز است و موجب شده این میوه یکی از آب بر‌ترین محصولات کشاورزی باشد.

اما قصدمان از یادآوری این مسائل چیست؟ آیا چون هندوانه به شدت آب بر است، باید کشت آن را متوقف کرده و سرنوشت کشاورزان هم برایمان بی اهمیت باشد؟ مگر غیر از این است که در سایه تلاش‌های این کشاورزان است که هندوانه در این روز‌های سال در دسترس مردم قرار دارد؟ اتفاقی که پیشتر ممکن نبود، مگر با نگهداری هزینه بر و البته مشکل ساز هندوانه در سردخانه ها.

مزارعی که در آن‌ها شن‌های روان جای کشت و زرع کشاورزان را گرفته اند؛ شن‌هایی که جز بیکار کردن کشاورزان، جاده‌ها را می‌پوشانند، به روستا‌ها هجوم می‌برند و مدفونشان می‌کنند، زندگی را می‌کشند و وضعیتی پدید می‌آورند که نتیجه نهایی آن شکل گیری بیابان است؛ بیابان‌هایی که توقف ناپذیرند و روز به روز گسترش می‌یابند تا زمانی که چیزی مانع زایش شان شود.

فرجامی که پیش روی بسیاری از نقاط کشورمان است؛ پیش روی نقاطی که آنها را نمی‌بینم و نسبت به آن‌ها بی توجهیم، با وجودی که گاه می‌شود با گذر از یک سمت شهر به شهر دیگر با آن‌ها مواجه شد؛ مواجهه‌ای عبرت آموز و تکان دهنده که ظاهرا بسیاری مان نیازمندش هستیم، به ویژه مسئولانی که انتقال آب از خزر به کویر را هم ممکن و شدنی می‌خوانند، اما قادر به بهینه سازی کشاورزی در کشورمان نیستند!