این اختراع شگفت‌انگیز موجب تغییر حکومت در ایران شد

برترین‌ها: 62سال پیش وقتی کمپانی هلندی فیلیپس، نوار کاست را در شکل امروزی آن به بازار فرستاد شاید کمتر کسی تصور می کرد نوار کاست به زودی بدل به یکی از موثرترین ابزارهای ارتباطاتی موثر در تعاملات فرهنگی- اجتماعی شود که حتی در برخی از کشورها مانند ایران نقش رسانه آلترناتیو را بر دوش بگیرد.

در سال ۱۹۶۳، نوار کاست معرفی شد، پیش از آن البته قالب‌های دیگری برای ضبط روی نوار مغناطیسی هم وجود داشت ولی همگی بزرگتر، دست و پاگیرتر و کمتر محبوب بودند. نوار کاست به زودی توسط کمپانی ژاپنی سونی در طول کمتر از پنج سال به تولید انبوه رسید و طبعا دستگاه های پخش و ضبط را نیز با خود به ارمغان آورد، دستگاه‌هایی که برخلاف صفحه‌های گرامافون به همگان این اجازه می‌داد تا با سهولت بیشتری در هر جایی از آن استفاده کنند و البته یک ویژگی منحصر به فرد دیگر نیز داشت و آن امکان ضبط بود، به این ترتیب به زودی این دستگاه‌های کوچک محبوب خبرنگاران و پژوهشگران نیز شد.

انقلاب کاست در صنعت موسیقی

فیلیپس و سایر کمپانی‌های دیگر به سرعت دست به کار شدند تا موسیقی را روی نوار کاست به مخاطبان عرضه کنند و به این ترتیب انقلابی در عرضه موسیقی روز در اواخر دهه شصت شکل گرفت که به زودی به انحصار صفحه‌های گرامافون پایان داد.

نخستین نوارهای کاست موسیقی با کیفیت استریو کمتر از یک سال بعد از معرفی نوار کاست به بازار آمدند و در میلیونها نسخه به فروش رفتند. تقریبا تمام کارخانه‌های تولید خودرو در اواخر دهه شصت در کنار رادیو، دستگاه پخش نوار کاست را نیز به خودروها افزودند و به این ترتیب بر رونق نوارهای کاست افزودند. به مرور کیفیت نوارهای کاست افزایش یافت و سیستم‌های فیدلیتی به آن افزوده شد که به عامل دیگری برای تحت الشعاع قرار دادن صفحه های گرامافون که حالا دیگر یک مدل قدیمی محسوب می شدند، بدل شد.

در طول دهه هفتاد میلادی تعداد نسخه های فروخته شده آلبوم های گروه ها و خوانندگان پاپ مشهور مانند بی جیز، آبا، بانی ام، اولیویا نیوتن جان، دانا سامر، بلوندی، الویس پریسلی، التون جان، بیلی جول، سوپر ترمپ، نیل دایموند، ایگلز، راد استوارت و خولیو اگلسیاس بر روی نوارهای کاست با میزان فروش صفحات آنها رقابت می کرد. اما این رقابت در ابتدای دهه ۸۰ با برتری نوار کاست تقریبا به پایان رسید.

کمپانی سونی در سال ۱۹۷۹ واکمن را معرفی و تولید انبوه آن را از ابتدای سال بعد آغاز کرد که به انقلابی در صنعت سرگرمی و پیش زمینه «انقلاب ارتباطات» در دهه هشتاد بدل شد. واکمن، دستگاه پخش موسیقی با کیفیت استریو کوچک، سبک و قابل حملی بود که امکان گوش کردن به موسیقی را در همه جا فراهم می آورد و در نتیجه مخاطب را از قید مکان نیز آزاد می ساخت. 

اما نوارهای کاست چه تاثیری در سرنوشت مردم ایران داشتند؟

نوارهای کاست قابلیت ضبط و پخش فوری داشتند، در دسترس بودند و آنها را می‌شد از همه جا تهیه کرد. ویژگی دیگر این بود که ارزان بودند و در نتیجه امکان بهره‌وری از آنها برای همگان میسر بود،. در واقع این نوارها ابزاری برای مستندسازی و ضبط صدای واقعه بودند که به راحتی قابلیت تکثیر، پخش و مبادله داشتند. این ویژگیهای منحصر به فرد نوار کاست در برابر سایر ابزارهای ارتباطاتی دیگر بود که توجه به نوار کاست در ایران را نیز به ویژه در شرایطی که خفقان سیاسی و فرهنگی بر کشور حکمفرما بود افزایش داد زیرا در مقایسه با سایر ابزارهای ارتباطاتی که در دهه های چهل و پنجاه خورشیدی قابل دسترسی بود، به نوارهای کاست تمایزی انقلابی می بخشید.

نخستین نوارهای کاست پیام‌ها، سخنرانی‌ها و سرودخوانی‌های چریک‌های فدایی خلق که با اقبال روزافزون به آنها در میان جوانان و دانشجویان به سرعت دست به دست و تکثیر می‌شد در دهه پنجاه منتشر شد. در این میان سرودهای مربوط به مبارزه چریکی و سیاهکل و به ویژه نوارهای حمید اشرف که رهبر افسانه‌ای چریک‌ها به شمار می رفت محبوبیت بسیاری داشت.

سازمان مجاهدین خلق و سایر نیروهای مخالف حکومت شاه نیز در طول این دهه با استفاده از نوارهای کاست به ترویج ایده های خود می‌پرداختند. اما در کنار این شبکه مخفی توزیع «نوارهای انقلابی» یک شبکه علنی نیز وجود داشت که در طول سال انقلابی ۵۷ نقش برجسته‌ای ایفا کرد، یعنی شبکه توزیع نوارهای مذهبی. بسیاری از سخنرانی‌های مذهبی و نوحه‌ها در این شبکه که معمولا دارای نوارفروشی‌های متعددی در نزدیکی بازار و مناطقی با بافت قدیمی‌تر در شهرهای بزرگ واقع شده بودند توزیع می‌شد.

برای نخستین بار پس از شب‌های شعر انستیتو گوته در پاییز سال ۵۶، اکنون به فاصله کمتر از یک سال مردم به نوارهای بسیاری دسترسی داشتند؛ از سرودهای انقلابی که توسط کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در خارج از کشور تهیه شده بود تا تولیدات زیرزمینی که شامل سرودهایی با مضمون‌های مذهبی و یا چپ‌گرایانه بود.

سرنوشت متفاوت کاست‌ها پس از انقلاب

پس از انقلاب اما با توجه به دوره کوتاهی که دستگاه‌های نظارتی و امنیتی هنوز کاملا کنترل اوضاع را بردست نگرفته بودند ترانه‌ها، سرودها و سخنرانی‌های بسیاری بر روی نوار کاست در دکه‌های کتابفروشی که در خیابان ولیعصر و روبروی دانشگاه تهران در پایتخت و در خیابانهای اصلی بسیاری از شهرهای بزرگ به فروش می‌رفت و در دسترس مشتاقان قرار گرفت.

در کنار این نوارهای انقلابی البته نوارهای کاست موسیقی روز غربی نیز در غیاب سرگرمی‌های دیگر به فروش می‌رفت که با استقبال بسیار زیادی نیز مواجه بود. اما از ابتدای سال ۶۰ و پس از سی خرداد همان سال بساط دکه‌های فروش کتاب و نوار از خیابان‌ها جمع شد و دوران تازه‌ای از ممنوعیت آغاز شد.

این روزها دیگر کمتر اثری از نوارهای کاستی که در دهه شصت ممکن بود جان کسی را به خاطر نگهداری‌اش به خطر افکند و سر و کارش را با دستگاه های امنیتی بیندازد به چشم می‌خورد. نوارهایی که یادآور خاطره جمعی چند نسل بود و اکنون به تاریخ سپرده شده اند، یادگاری از روزگار سپری شده مردم سالخورده. اما آن پیام ها هنوز در بطن تاریخ جاری هستند، همانگونه که فروغ گفته: تنها صداست که می‌ماند.