سرگیجه بزرگی که خیابان‌های تهران را بهم ریخت

برترین‌ها: فرض کنید نوبت دکتر دارید و باید از مسیری بروید که اصلاً مختصات آن را بلد نیستید. حالا نقشه هم به مشکل خورده. باید چه کار کنید؟ این دقیقاً مشکلی است که در روزهای اخیر بسیاری از شهروندان تهرانی با آن روبه‌رو شده‌اند. اختلال در سیستم GPS (موقعیت‌یاب جهانی) که به‌طور معمول وابسته به اینترنت و داده‌های ماهواره‌ای عمل می‌کند، به‌طور گسترده باعث سردرگمی رانندگان و شهروندان شده و پیامدهای فراوانی داشته است. در شرایطی که بخش بزرگی از مردم برای پیدا کردن مسیر، تنظیم سفرهای کاری، رسیدن به محل قرار ملاقات یا حتی موقعیت‌یابی ساده‌ترین آدرس‌ها به نقشه‌های آنلاین و GPS وابسته‌اند، این اختلال ضربه بزرگی به روال عادی زندگی در کلان‌شهر تهران زده است.

در این میان، شاید بیشترین آسیب را رانندگان تاکسی‌های اینترنتی مانند اسنپ و تپسی دیده باشند. راننده‌های این ناوگان که تمام سیستم کاری‌شان بر اساس موقعیت‌یابی لحظه‌ای و پیدا کردن دقیق مسافران و مقصدهاست، عملاً بدون GPS دچار نوعی فلج کاری می‌شوند. بسیاری از این رانندگان در روزهای اخیر گزارش داده‌اند که به‌علت قطع یا اختلال شدید GPS، قادر به دریافت یا تکمیل سفرها نبوده‌اند و همین امر به کاهش درآمد، افزایش تنش میان مسافر و راننده، و در نهایت کاهش کیفیت خدمات منجر شده است.

از طرف دیگر، خود شهروندان هم از این ماجرا آسیب دیده‌اند. تصور کنید برای بردن فرزندتان به کلاس آموزشی یا برای رسیدن به یک جلسه شغلی مهم عجله دارید، اما نقشه‌خوانی دیجیتال شما کار نمی‌کند. حتی در ساده‌ترین کارهای روزمره، مانند یافتن نزدیک‌ترین فروشگاه یا داروخانه، بخش بزرگی از مردم به نقشه‌های آنلاین وابسته شده‌اند و حالا با این اختلال، احساس سردرگمی و نارضایتی گسترده‌ای شکل گرفته است.

سؤال مهم این است که چرا چنین اختلالی رخ داده و مسئولیت آن با چه نهادی است؟ این اختلال‌ها بی‌مقدمه نبوده اند. مرکز مطالعات راهبردی وزارت کشور در کانال رسمی خود در پیام رسان بله ادعا کرده ایران در روزهای اخیر و همزمان با تحولات نظامی منطقه، بیشتر خدمات GPS را متوقف کرده و سامانه بیدو چین را فعال کرده است. اگرچه از نظر فنی، قطع کامل GPS به شکل سراسری امکان پذیر نیست، اما ترکیبی از اقدامات هدفمند می تواند آن را عملا غیرقابل استفاده کند.

این بلاتکلیفی باعث شده کاربران فضای مجازی و فعالان صنفی، از دولت و وزارت ارتباطات مطالبه پاسخ شفاف داشته باشند. به اعتقاد بسیاری از مردم، اگر قرار است به دلایل امنیتی اختلالی در GPS اعمال شود، باید هم‌زمان راهکارهای جایگزین و اطلاع‌رسانی دقیق به شهروندان در دستور کار باشد تا زندگی روزمره دچار بحران نشود. در غیر این صورت، مسئولیت آسیب‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی روانی ناشی از این وضعیت متوجه متولیان فناوری خواهد بود.

نباید فراموش کرد که شهر بزرگی مانند تهران به‌طور کامل به زیرساخت‌های دیجیتال و ارتباطی وابسته است. از خدمات اورژانس و امداد گرفته تا آتش‌نشانی و پلیس، بسیاری از زیرساخت‌های کلیدی نیازمند موقعیت‌یابی دقیق و لحظه‌ای هستند. اگر GPS دچار مشکل شود، به‌طور بالقوه امنیت و سلامت مردم نیز به خطر می‌افتد. همین حالا گزارش‌هایی وجود دارد که برخی آمبولانس‌ها در رسیدن به محل مأموریت به‌علت اختلال موقعیت‌یاب دچار تأخیر شده‌اند و این مسئله می‌تواند در موارد حساس، حتی به مرگ افراد منجر شود.

در کنار این‌ها، کسب‌وکارهای کوچک و فروشگاه‌های مبتنی بر پیک آنلاین هم به‌شدت وابسته به GPS هستند. رانندگان ارسال کالا، پیک‌های موتوری و فروشگاه‌های اینترنتی همگی برای تحویل به‌موقع سفارش‌ها به موقعیت‌یابی وابسته‌اند. بنابراین کوچک‌ترین اخلال در این سیستم زنجیره بزرگی از خدمات را مختل می‌کند و دود آن در چشم کل جامعه می‌رود.

در نهایت، شاید لازم باشد مسئولان به این پرسش پاسخ دهند: اگر به‌خاطر ملاحظات مجبور به قطع یا تضعیف GPS هستند، چه برنامه‌ای برای جبران این خسارت‌ها و کاهش مشکلات مردم تدارک دیده‌اند؟ در دنیای امروز، قطع موقعیت‌یاب مانند قطع برق یا آب است؛ جامعه بدون آن عملاً فلج می‌شود. شفافیت، اطلاع‌رسانی به‌موقع و طراحی سیستم‌های جایگزین، کمترین وظیفه‌ای است که مردم از مسئولان انتظار دارند تا چنین بحران‌هایی کمتر زندگی روزمره را مختل کند.