مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه آکسفورد

فصلنامه همشهری معماری - فاطمه آبسالان: ساختمان جدید دانشگاه آکسفورد، ساخته زها حدید، به خواسته «کالج سنت آنتونی» - که یکی از هفت دانشکده عالی در قدیمی ترین دانشگاه بریتانیا است - برای گسترش فضای لازمِ مرکز مطالعات خاورمیانه احداث شده است. این ساختمان که در قسمت شمالی بخش حفاظت و بایگانی آکسفورد واقع است، در آغاز با مخالفت های فراوانی روبرو بود؛ اما پس از رد شدن طرحی معمولی تر، سرانجام پذیرفته شد.

• معمار: زها حدید
• زمان پایان پروژه: سال ۲۰۱۵ میلادی
• سطح اشغال: ۹۰۰ متر مربع
• زیربنا: ۱۲۰۰ متر مربع

این ساختمان میان دو بنای ویکتوریاییِ واقع در خیابان «وود استوکِ۱» دانشگاه قرار می گیرد؛ خانه شماره ۶۸ که محل اصلی مرکز مطالعات خاورمیانه بوده و ساختمان شماره ۶۶ که مجموعه ها در آن نگهداری می شدند. این ساختمان پس از کمک ۱۱ میلیون پوندی شرکت سرمایه گذاریِ اینوست کورپ۲ به «ساختمان اینوست کورپ» معروف شد.

نمیر کردار۳، رئیس و مدیرعامل اینوست کورپ، می گوید: «از همان ابتدا رسالت اینوست کورپ فراتر از یکسری معاملات مالی بوده است. از اهداف دیگر ما ترویج تحصیلات عالی و آشنایی فرهنگ هاست. مرکز مطالعات خاورمیانه در آکسفورد پلی میان غرب و خاورمیانه است و اینوستِ کورپ مفتخر است که این هدف عالی را گامی به پیش بَرد.»

مرکز مطالعات خاورمیانه به منظور پژوهش درباره این منطقه از قرن ۱۹ به بعد، در سال ۱۹۵۷ در کالج سنت آنتونی تاسیس شد. این مرکز در ۳۷ سال گذشته در ساختمان ۶۸ - که پیش از آن خانه کشیشان بوده - قرار داشته است. این ساختمان فاصله بین ساختمان های ۶۸ و ۶۶ را پ۱ر می کند. ساختمان اینوست کورپ چهار طبقه دارد، سه طبقه رو و یک طبقه زیرِ زمین. در این پروژه روی هم رفته ۱۱۲۷ متر مربع فضای اضافه برای ساختمان فراهم می شود. مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه آکسفورد مجموعه اصلی دانشگاه در حوزه خاورمیانه مدرن را در خود جای داده است - یک بایگانی در سطح جهانی از نوشته های خصوصی و عکس های تاریخی برای استفاده پژوهشگران و دانشمندان.

زها حدید که پیوندهای محکمی با خاورمیانه دارد، می گوید: «ساختمان جدید اینوست کورپ دو ساختمان حاضر در دانشکده را به هم پیوند می زند و فضای بسیاری برای کتابخانه، بایگانی و همایش های پرطرفدار این دانشکده فراهم می کند و بدین ترتیب به مرکز مطالعات خاورمیانه امکان می دهد به تعهد خود به عنوان مکانی برای پژوهش، آگاهی و بحث آزاد، عمل کند.»

رئیس مرکز مطالعات خاورمیانه، دکتر یوجین روگان۴، می گوید: «زها حدید به عنوان یکی از بهترین معماران انگلستان بی تردید انتخاب درستی برای ساخت این بنا بود. پیشینه حدید با دیدگاه ما در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه آکسفورد به عنوان مرکزی انگلیسی با ریشه های محکم در منطقه هماهنگی دارد.»

در تصور حدید این مرکز همچون تونلی صیقلی و معلق شکل گرفته بود. قوانین فیزیک انگار در این بنا اعمال نشده اند. این ساختمان از روبرو نمای شیشه ای خمیده ای دارد که روی محوطه فرورفته حیاط را می پوشاند. تالار سخنرانی ۱۱۷ نفره در کنار بایگانی های جداگانه مدارک تصویری و نوشتاری در زیرزمین قرار دارد و به این مرکز امکان می دهد برنامه های پرطرفدار خود شامل همایش ها، میزگردها و پنل های بحث را که شرکت در بیشتر آنها برای عموم نیز آزاد است، گسترش دهد.

طراحی حدید به گونه ای است که ساختمان ظاهری مدرن داشته باشد و در عین حال هماهنگی خود را با حجم و تراکم ساختمان های حاضر در پردیس تاریخی دانشگاه (از کتابخانه و صومعه ویکتوریایی گرفته تا ساختمان هیلدا بسه5 (ساخته شده در 1970 در سبک بروتالیستی) حفظ کند. به همین دلیل بنا شکلی منحنی به خود گرفته است که بلندای آن به تدریج کم و زیاد می شود؛ بنایی که می چرخد تا به تنه و ریشه های درخت سکویای صدساله برخورد نکند.

حدید در این باره می گوید: این پروژه، چون ساختمان های پیشین دانشکده، جدا و منفک6 است و اجازه می دهد همچون عنصر (المان) جداگانه ای دیده شود؛ اگرچه در عین حال ساختمان مدرنی را اضافه می کند که گذشته، حال و آینده دانشگاه و شهر را به نمایش می گذارد.»

فرم و شکل ساختمان از هر زاویه ای متفاوت دیده می شود. پوشش فولادین آن مانند آینه ای تصویر ساختمان ها، درخت ها، فضای سبز، مردم و محیط اطراف را باز می تاباند. همچنین سطح وسیعی از پوشش شیشه ای وجود دارد که برخی از بخش های آن پنجره اند و برخی بخش های دیگر رنگ شده اند. البته این امر شاید اتفاقی باشد و نمای اصلی ساختمان می توانسته است برنزی یا سفیدِ درخشان باشد؛ به ویژه از این نظر که تصمیمِ استفاده از فولاد در میانه فرآیند طراحی آن گرفته شد؛ اما این روند در هر حال بر ظاهر علمی - تخیلی وارِ ساختمان می افزاید.»

این بنا چنان غیرمنتظره است که تا مرز اسرارآمیز بودن، از تعبیرهای مرسوم سرپیچی می کند. در واقع در عین حال که در این ساختمان فضاهای مشخصی برای مصارف کاملا معمول (مثل یک انبار بایگانی و سالن سخنرانی در زیر زمین، قفسه های کتابخانه ها و فضای مطالعه) فراهم آمده است، همچنان حسی از تفاوت و ناسازگاری در آن وجود دارد.

پی نوشت:

۱. Wood Stock Road
2. invest crop
۳. Nemir Kirdar
4. Dr. Eugene Rogan
۵. Hilda Besse
6. Detachted